Vier Hoog Achter

Interview Wende Snijders: 'Ik wil keihard van twee wallen vreten'

2009-10-27T07:45:00.000-07:00

In haar eentje zette Wende Snijders (1978) de afgelopen jaren het chanson weer op de Nederlandse kaart. Met haar nieuwe album NO. 9 slaat de bejubelde zangeres een andere weg in. “Ik hoop natuurlijk dat de mensen gaan dansen.”

Vuilnisbakkenras
“Wat muziek betreft ben ik een vuilnisbakkenras. Ik houd van Tom Waits tot Moby tot Dinah Washington. Maar ondertussen was ik gebombardeerd tot ‘het meisje van het Franse chanson’. Begrijp me niet verkeerd, dat is echt te gek. Maar ik ben niet alleen dát. Ik was klaar voor iets nieuws, voor een ander genre. Ik wilde de grenzen opzoeken.”
Wende Snijders komt uit de hoek van de kleinkunst, maar met het album dat ze in samenwerking met Jan van Eerd maakte plaatst ze zichzelf in een traditie van singer-songwriters. NO. 9 staat voor experimenteerdrang. Het is een Engelstalige plaat, met zelfgeschreven liedjes en invloeden uit de pop, dance en rock. Qua stijl kun je er weinig over zeggen, vindt ze. “Mensen vergelijken het met Joni Mitchell en de Beatles, maar ook met Tom Waits en Moloko. Het is een gruizig geheel geworden. Geen pop zoals Britney Spears die maakt. Het is een Wendeplaat.”

Eigen teksten
Voor het eerst verschijnt er een album waarop ze geen nummers van grootheden als Edith Piaf en Jacques Brel vertolkt, maar haar eigen teksten zingt. Een sprong in het diepe is het. “Het was geweldig om die plaat te maken en ik ben heel trots op het creatieve proces. Maar ik doe het uiteindelijk voor het publiek. Ik wil niet tussen de schuifdeuren staan. Het is superspannend, want ik wil wel dat de mensen dit mooi vinden.”
Het is geen definitieve breuk, benadrukt ze, maar tot eind november verruilt ze de theaters voor poppodia. “Ik houd heel erg van het theater, maar ik heb nog nooit clubs gedaan. En ik wil het allemaal. Ik wil keihard van twee wallen vreten. Ik heb iets heel theatraals, dat wil ik meenemen naar de poppodia. Ondertussen gaat het er in de clubs veel vrijer aan toe, hangt er een totaal andere energie dan in het theater. Het liefst maak ik een combinatie van die twee. Ik wil niet denken: dát hoort in het theater en dát niet. Ik wil de codes doorbreken en gewoon een knettergekke show neerzetten.”

Wende Snijders staat op 7 november 2009 in WATT met haar ‘NO. 9’ clubtour.

Achtergrond: Lowlands versus Woodstock

2009-10-01T12:11:00.000-07:00

In 1969 vormde Woodstock een van de hoogtepunten van de tegencultuur van de jaren zestig. Veertig jaar later hebben de idealen van toen een marktwaarde als nooit tevoren. Het beste voorbeeld is Lowlands, waar verzet, individualisme en collectieve emotie consumptiegoederen zijn geworden.

Modder
Ze zijn er wel, mensen die naar een meerdaags festival gaan en in een hotel in de buurt overnachten. Maar echt populair is het niet. Want het hoort er toch bij? De modder, de rijen voor de douches, de harcore van de buren om zeven uur ’s ochtends, het lege luchtbed, het ontbijten met een plakkerig croissantje, tevergeefs wachten op de koffiewekker, halve liters warm bier drinken in de voortent. De viezigheid.
We tellen 150 euro neer voor een weekend en vervolgens kicken we op zomin mogelijk luxe. We klagen over de file op de heenweg, maar eigenlijk vinden we het wel wat hebben, zo sjokkend naast de auto op de dijk. Over je nek gaan om drie uur ’s middags? Nee, dat is echt niks…maar stiekem? En wakker worden in een vreemde tent, met een onderbroek over je hoofd getrokken en een colafles wodka-jus in je hand: ondanks alles toch een mooi verhaal.
Net als vroeger. Of zoiets.
Dit jaar is het vier decennia geleden dat Woodstock plaatsvond, vaak de moeder aller festivals genoemd. Nooit eerder kwamen op zo’n grote schaal populaire bands bij elkaar voor zo’n groot publiek. Een klein boerendorpje in de staat New York had ineens een half miljoen hippies op bezoek, uitgenodigd door vier onervaren twintigers die met moeite alle organisatorische hindernissen genomen hadden. Op het festival traden onder andere Jefferson Airplane, Joe Cocker, Jimi Hendrix, Creedence Clearwater Revival en Santana op. Er waren enorme plensbuien, driehonderdduizend bezoekers meer dan verwacht (en nog eens een miljoen tevergeefs onderweg) en er werden twee kinderen geboren. Volgens de overlevering stierven er ook twee. Een aan een overdosis heroïne, een ander werd al slapend overreden door een tractor.
Tot zover de nostalgie.

Vijftigduizend kaarten
Voor Lowlands worden jaarlijks ruim vijftigduizend kaarten verkocht, vooral aan studenten en succesvolle jongvolwassenen. Opbouwen van het festival duurt twee weken, afbreken gaat iets sneller. Het hele terrein is op de centimeter nauwkeurig ingedeeld. In het festivalweekend zelf loopt er naast de betalende bezoekers en de gasten nog eens bijna vijfduizend man personeel rond. Het is een kleine stad, met pinautomaten, een supermarkt, massagesalon, sauna, een klein ziekenhuis en beveiliging, heel veel beveiliging.
De Groningse filosoof Martin van Hees stelde een paar jaar geleden dat vrijheid een karikatuur geworden is. We willen vrij zijn, onafhankelijk. En het kan. No strings attached. Als we het festivalterrein opstappen valt er een last van ons af. Weg werk, weg studie, weg stress, weg met het saaie leven van de alledag. Raar natuurlijk, want we weten precies wat we gaan doen en de meeste mensen weten precies wat ze kunnen verwachten. Binnen zet de burgerlijkheid zich voort.
Woodstock was een dikke vinger naar de gevestigde orde, een bewijs van het geloof in een andere, betere wereld. Lowlands is, sinds de punkers eind jaren negentig met de security op de vuist gingen, al lang geen plaats meer waar het verzet zich manifesteert. Veel meer staat het festival in het teken van overgave. Overgave aan je eigen lusten, overgave aan anderen, maar ook de overgave aan de consumptie. Op zijn best gezegd is het een plek waar je alle behoeften op elk moment van de dag kunt bevredigen. Op zijn slechtst wordt je er als kapitaalkrachtige en gewillige bezoeker volgens de meest efficiënte methoden uitgekleed.

Grote boze kapitaal
De Duitse sociologen Theodor Adorno en Max Horkheimer zouden zeggen dat we hier voor het lapje gehouden worden. Simpel gesteld: het festival is een instrument van het grote boze kapitaal om ons tot makke lammetjes te maken. Ons verzet wordt gekanaliseerd en geïnstitutionaliseerd door commerciële partijen. Wat gepresenteerd wordt als alternatieve cultuur en muziek, is in feite niets anders dan een specifieke smaak uit het schap van de lachende heerser. En de avant-garde is neergeknuppeld.
Radicale, marxistische ophitserij waar we niets mee kunnen natuurlijk. Een festival als Lowlands loopt vol met politiek betrokken individuen en lang niet alles wat er gebeurt is voorzien, gepland door de organisatie. Er zijn onverwachte ontmoetingen om half vier ’s nachts, er zijn food fights bij de pannenkoekentent, er is een jongen in een kippenpak die tegen alle verboden in toch gaat crowdsurfen. Tot november genieten we na en vanaf dan beginnen we eigenlijk alweer aan volgend jaar te denken.
Tja, vrije wil.

Zelf kiezen
We kiezen helemaal zelf naar welke bands we gaan. We kiezen zelf voor een Ray Ban. We kiezen zelf voor Prosecco. We kiezen helemaal zelf voor zo’n leuk rieten hoedje. Voor een bakje met mie en gamba’s, voor zo’n tent die je in twee seconden opzet, voor Grolsch, voor een partytent, voor een biertje in de 24uurs-bar, voor nog een keer pinnen, voor camping twee, voor die ene broek, voor toch een joint. We kiezen zelf voor die laarzen.
Zelf. Kiezen.
We geloven in het individu, maar juist op een festival als Lowlands leidt dat tot een paradoxale situatie. Met z’n allen bij elkaar valt het op hoeveel we op elkaar lijken. Iedereen doet zijn stinkende best om uniek te zijn. Zo hard, dat we er geen van allen in lijken te slagen. Het is niet nieuw meer, zoals in 1969. We worden gedreven door andere krachten. We horen hetzelfde liedje nog een keer, we proberen het festivalgevoel te beleven zoals we denken dat een festivalgevoel beleeft hoort te worden, we roepen iets onderscheidends, over Wilders, over Marokkanen, over de president van Amerika. Of we trekken een shirt aan met een boodschap erop.
Alles is te koop.

Portret: journalist Hunter S. Thompson (1937-2005)

2009-10-01T11:29:00.000-07:00

Objectieve journalistiek is onzin, vond de Amerikaanse journalist Hunter S. Thompson. In de jaren zestig en zeventig maakte hij furore met felle, persoonlijke reportages waarin hij het grote gebaar niet schuwde. ‘Dus hij zei dat Nixon en zijn mensen een stelletje nazi’s waren. Nou en? Dat was toch ook zo?’

Extravagante levensstijl
De grootste sterren worden ingehaald door hun eigen roem. Ze komen in de schijnwerpers terecht met een reden, omdat ze iets goed kunnen. Maar op een gegeven moment brandt het licht zo fel dat ze van gekkigheid niet meer weten wat ze doen moeten. Vaak resten dan enkel nog de extravagante levensstijl en schandalige escapades. Bij Michael Jackson ging het de laatste jaren van zijn leven zelden meer over de muziek en zijn weergaloze shows, maar altijd over misbruikzaken, pretparken en geldproblemen. Van Lindsey Lohan weet misschien nog een handvol mensen dat ze ooit acteerde, maar de halve wereld is op de hoogte van haar drankverslaving.
Hunter S. Thompson (1937-2005) viel in de jaren zestig op met een keiharde, subjectieve vorm van journalistiek waarin hij technieken uit de reportage en de roman naar believen door elkaar gebruikte. Hij werd een cultheld, een verheven rebel. Maar naarmate zijn boeken beter verkochten en hij vaker in tv-programma’s te gast was, werd hij vooral beroemd door zijn drank- en drugsgebruik, zijn opvallende verschijning en het feit dat hij nooit te beroerd was om de zittende president de huid vol te schelden. Rock and roll. Niet voor niets is zijn meest bekende boek Fear and Loathing in Las Vegas (1972), een in drugs gedrenkte zoektocht naar de sporen van de American Dream. Voor de buitenwereld werd Thompson zijn alter ego Raoul Duke. Een brabbelende speedfreak - getooid in kort sportbroekje, Hawaïshirt, zonnebril en strandhoedje - die altijd een rinkelend glas bourbon in zijn hand had en een gevulde sigarettenhouder in de mondhoek. Er kwam een strip, de bekende film en langzaam verdwenen journalistiek en boeken naar de achtergrond. En dat is zonde, want rond 1970 was hij een van de meest invloedrijke schrijvende journalisten van Amerika.

Enorme kloof
Het begon allemaal met de Hells Angels. We spreken 1966. Thompson was via omzwervingen in Zuid- en Midden-Amerika en opdrachten voor de New York Herald Tribune, de National Observer en The Nation terecht gekomen in Californië. Hij was één van de vele schrijvers die in de loop van het decennium constateerde dat er een enorme kloof bestond tussen maatschappij en media, tussen de wereld op straat en de manier waarop die werd afgebeeld in kranten en tijdschriften. Natuurlijk, de bladen deden braaf hun werk zoals ze dat altijd gedaan hadden. Maar het oude kunstje bleek niet langer te werken in een tijd waarin sociale en culturele veranderingen elkaar in hoog tempo opvolgden.
Temidden van LSD en psychedelische muziek had de klassieke reportage afgedaan. Terwijl het land op zijn kop stond werden hele subculturen stelselmatig genegeerd. Want hoe beschrijf je de waanzin en afschuw bij een door president Nixon neergeslagen studentendemonstraties? Hoe leg je uit hoe het voelt om wasted on acid in een orgie terecht te komen? De enige manier om de roaring sixties te verslaan, meende hij net als ‘nieuwe journalisten’ als Joan Didion, Norman Mailer en Tom Wolfe, was door er niet van een afstandje naar te kijken, maar van binnenuit verslag te doen.
Waarom Thompson precies bij de Hells Angels terecht kwam is onbekend. Feit is dat hij een jaar lang intensief met de leden van de omstreden motorbende optrok. Het leidde tot Hells Angels: A strange and terrible Saga (1966), een grondig portret van een buitengesloten subcultuur, een sociologische studie naar de outlaw. Hij liet zien hoe een zooitje ongeregeld kan uitgroeien tot een door intellectuelen verafgode beweging. Hij onderzocht welke rol de nauwelijks geïnformeerde media speelden bij het tot stand komen van deze eigenaardige status. De houdbaarheid van het boek is enorm. Waar artikelen van collegajournalisten uit die tijd vaak een tikje bedaagd van toon zijn, heeft Thompsons stijl niet aan kracht ingeboet.

Ballen van een acteur
Nieuw was het niet, om literaire en journalistiek stijlen door elkaar heen te gebruiken. Naast de experimenten van zijn New Journalism-collega’s begaven schrijvers en journalisten zich al vanaf het einde van de negentiende eeuw in elkaars vaarwater. Alleen: de vorm die Thompson op den duur ontwikkelde, was zo anders dan alle eerdere experimenten dat hij met een nieuwe naam op de proppen moest komen: Gonzo-journalistiek.
Gonzo is gebaseerd op William Faulkner’s overtuiging dat de beste fictie veel dichter in de buurt komt van de waarheid dan welke vorm van journalistiek dan ook. Het is op zijn best te typeren als een kritische vorm van journalistiek waarin de auteur het middelpunt vormt en niet enkel verslag doet van de gebeurtenissen, maar ze zelf (al dan niet opzettelijk) beïnvloedt. Daarbij heeft de schrijver volgens Thompson de ogen van een fotograaf en de ballen van een acteur nodig. ‘De beste analogie van het ideaal zou zijn: een filmregisseur die zijn eigen script schrijft, zijn eigen camerawerk doet en het op de een of andere manier ook nog presteert om zichzelf in beeld te krijgen, als de protagonist, of in ieder geval als een hoofdfiguur.’
Het eerste en meest bekende voorbeeld was zijn verslag van de jaarlijkse paardenraces in Louisville. In ‘The Kentucky Derby is decadent and depraved’, een artikel dat in 1970 gepubliceerd werd in Scanlan’s Monthly, werd de toon gezet voor zijn manische stijl. Alle genre-afspraken gooide hij overboord en gangbare journalistieke principes als bondigheid, objectiviteit en nauwkeurigheid moesten het ontgelden. Zijn vaste illustrator Ralph Steadman en hij werden de hoofdpersonen. Aangezwengeld door de nodige verdovende middelen verbaasde het duo zich over de waanzinnige aanblik die de drank- en sportbeluste menigte bij het evenement bood. Ze kwamen geen moment in de buurt van de race zelf; het ware spektakel speelde zich af op de tribunes, in de bars en op de toiletten. ‘Het is een fantastisch gezicht - duizenden mensen die flauwvallen, huilen, paren, elkaar vertrappen en vechten met whiskyflessen.’

Misantroop wereldbeeld
Hoe terloops en triviaal Thompsons hilarische verhalen ook mogen aandoen, vrijwel altijd is er sprake van een ongekend serieuze grondtoon. Achter het clowneske en kluchtige portretten die hij schreef ging een misantroop wereldbeeld schuil. Het is een van de tegenstellingen die centraal stond in zijn leven en werk.
Hij was een legendarische journalist, maar schreef tegelijkertijd literatuur. Hij hield van Amerika, maar vervloekte bijna al haar presidenten. Hij was rockster, maar ook vader. Zijn werk is doordrongen van de politieke paranoia en maatschappelijke doemscenario’s, maar zijn schrijfstijl getuigt van een enorm optimisme en levenslust. Hij was een enorme wapenfreak, terwijl hij oorlogen van Vietnam tot Irak veroordeelde. Zijn specialisatie was sport, maar zijn beste boeken gaan over de Hells Angels, drugs en verkiezingen. Hij zoop, snoof, slikte en rookte als een maniak, maar stierf door een kogel uit zijn eigen geweer.
Tot zijn dertigste was het vooral spielerei wat hij deed, maar ergens aan het einde van de jaren zestig kwam het omslagpunt. Het was een mooi decennium geweest. Een tijd waarin het optimistische gevoel van een mogelijke overwinning zich als een olievlek over het land verspreid had. Voor Thompson was alles terug te brengen tot de aloude strijd tussen goed en slecht en de bijbehorende vraag welke van de twee sterker zou blijken te zijn. Even hadden ze met zijn allen gedacht dat het goed zou komen, dat de wereld maakbaar was. Toen bleek dat de hippies door hun roze zonnebrillen allemaal naar hetzelfde luchtkasteel hadden zitten kijken, sloeg dat bij hem in als een bom. In Fear and loathing in Las Vegas, geschreven in 1971, sijpelt de kater van de sixties door. Hij schrijft hoe de energie als een krachtige, hoge golf vanuit Californië de States in was gespoeld. ‘And now, less than five years later, you can go up on a steep hill in Las Vegas and look West, and with the right kind of eyes you can almost see the high-water mark - that place were the wave finally broke and rolled back.’

Verdoemenis
De utopische jaren bloedden dood, maar Thompson hield zijn vinger aan de pols. Hij werd vuriger, politieker. ‘When the going gets weird, the weird turn pro’, werd zijn gevleugelde uitspraak. Als symbool voor de degradatie van de Amerikaanse cultuur zag hij de opkomst van Richard Nixon. Alles wat rond 1970 misging of dreigde mis te gaan was in verband te brengen met deze ‘goedkope boef en genadeloze oorlogscrimineel’. In zijn artikelen liet hij er geen twijfel over bestaan: Nixon hielp het land naar de verdoemenis.
Hij zei eens: ‘Sommige mensen zullen zeggen dat woorden als ‘uitschot’ en ‘verderfelijk’ niet thuis horen in de objectieve journalistiek - wat waar is. Maar daarbij vergeten ze iets. Het waren de ingebouwde blinde vlekken van de objectieve regels en dogma’s die toestonden dat Nixon het Witte Huis binnenglipte. Op papier zag hij er zo goed uit dat je bijna ongezien voor hem kon stemmen. Hij leek zo all-American. Pas met subjectieve middelen kon je het hele, heldere plaatje zien. En dan werd pas duidelijk wat voor een enorme schurk het was.’
Hoe opmerkelijk zijn manier van journalistiek bedrijven was, bleek toen hij in 1972 officieel de overstap maakte naar de ‘serieuze’ journalistiek. Voor Rolling Stone ging hij verslag doen van de presidentsverkiezingen. Hij was toen al een beroemdheid, maar omdat niemand uit het politieke kamp de controversiële tijdschriften las waarin hij publiceerde, mocht hij als een gewone journalist mee op de campagnebus.

Ongeleid projectiel
Het leidde tot iets dat ze nooit eerder gezien hadden. De politiek, normaal het speelterrein van serieuze, saaie en pretentieuze journalisten, werd ineens bezien door de ogen van een hallucinerend en ongeleid projectiel. Zijn stukken waren geen saaie samenvattingen van persconferenties, maar deden smeuïg gewag van taferelen die achter de schermen plaatsvonden en gesprekken die zogenaamd off the record waren.
Hoofdrolspelers werden destijds nog niet afgeschermd van de media, dus journalisten en mensen uit het campagneteam zaten ’s avonds gewoon aan dezelfde bar. Dronken gesprekken waren aan de orde van de dag. Maar waar andere journalisten de roes zorgvuldig uit hun verslagen weerden, verweefde hij de drankwalm met stijl in zijn reportages. Drinken kon hij als geen ander - en zonder dat je iets aan hem merkte. ‘Op een avond had ik een eetafspraak met hem’, herinnert George McGovern, de toenmalige presidentskandidaat van de democraten, zich in de documentaire Gonzo: the Life and Word of Hunter S. Thompson (2008). ‘Toen mijn vrouw en ik bij Hunter waren gaan zitten en de serveerster aan tafel kwam, zei hij: “Breng me drie margarita’s en zes bier.’ Het meisje lachte een beetje en zei: “Verwacht u nog andere mensen meneer?” Waarop hij zei: “Nee, zoek uit wat deze mensen willen. Maar breng mij drie margarita’s en zes bier.”’
Het ging hem fantastisch af. Zijn met bespiegelingen, vermoedens en beschuldigingen doorspekte reportages uit die tijd droegen flink bij aan het succes Rolling Stone. Het waren tijden waarin de naargeestige voorspellingen en de fear and loathing (angst en walging) gretig aftrek vonden. Bij het tijdschrift, dat in 1967 door Jann Wenner opgericht was, behandelden ze hem als hun sterspeler. Hij kon alles maken: verschijningsdata werden verschoven, artikelen herschreven. Hij kreeg zelfs een faxmachine - die liefdevol de mojo wire gedoopt werd - mee zodat hij de pagina’s vanuit zijn typemachine direct naar de redactie kon sturen.

Voetsoldaat van de tijdgeest
Waarom is niet precies duidelijk, maar in 1974 verschenen de eerste scheuren in het succes. Hij reisde naar Zaïre om de bokswedstrijd tussen Mohammed Ali en George Forman bij te wonen, maar besloot daar aangekomen dat het gevecht het bijwonen niet waard was. Tijdens ‘the Rumble in the Jungle’ lag Hunter S. Thompson in het zwembad van zijn hotel. Hij mistte de legendarische knokpartij. ‘Dat was het begin van een periode van verslechtering’, zei hoofdredacteur Wenner later.
Lange tijd was hij voetsoldaat geweest van de tijdsgeest, maar in de jaren tachtig en negentig leek hij zijn magische krachten niet langer de baas. Als je zo gek als een deur was, kon je maar beter zorgen dat je ervoor betaald kreeg, vond Thompson, anders liep het slecht met je af. Inderdaad: toen hij niet langer de wereld bestreed met zijn scherpe pen deden zijn rare fratsen belachelijk aan. Hij kwam vaker in de aandacht door anekdotes uit de persoonlijke sfeer dan door professionele prestaties. Hij schreef nog weleens een stuk, verscheen op televisie, maar het werd nooit meer zo goed als in zijn jeugdige topdagen. In publieke optredens hoereerde hij zichzelf schaamteloos als Raoul Duke. ‘Hij werd een gevangene van zijn eigen roem’, aldus Wenner.
Op een februarimiddag in 2005 schoot hij zichzelf door het hoofd. Hij was toen 67, zeventien jaar ouder dan hij had willen worden. Hij had er geen lol meer in, schreef hij. Misschien was het de leeftijd, misschien de tijdsgeest die hem voor de tweede keer bij de strot nam. De verkiezing van Bush jr. had hem depressief gemaakt. Het was Nixon all over. Paranoia. Oorlog. Angst. Walging. Nee dank u, geen tweede keer. ‘The lid is on. Loose Lips Sink Ships. Don’t say anything that might give aid to the enemy.’

Lezen Naast zijn bekendste boek Fear and loathing in Las Vegas (1972), over een zoektocht naar de keerzijde van de American Dream en de kater van de sixties, publiceerde Thompson slechts één roman. The Rum diary gaat over de avonturen van een jonge journalist op San Juan, Puerto Rico. Het is geschreven aan het begin van de jaren zestig, maar pas in 1998 gepubliceerd. Johnny Depp, die eerder betrokken was bij Fear and loathing, is bezig met een verfilming. Zijn beste journalistieke werk is terug te vinden in Hells Angels: a strange and terrible saga (1966), Fear and loathing on the campaign trail ’72 (1972) en de verzameling essays The great shark hunt (1979).

Interview Tommy Wieringa: 'Ik wil het beest temmen'

2009-09-30T11:50:00.000-07:00

Tijdens het eerste weekend van oktober staat de schouwburg in het teken van het literaire festival Geen Daden Maar Woorden. Tommy Wieringa (Joe Speedboot, Caesarion) is een van de voordragende auteurs.

U verzorgt op GDMW een dubbeloptreden met Jaap Scholten. Wat kunnen we daarvan verwachten?
“Jaap en ik komen die middag terug uit Budapest. Hij woont in Hongarije en in zijn Habsburger sprookjeskasteel gaan we allebei proberen om in tien dagen een novelle te schrijven. Grote kans dat onze voordracht daar iets mee te maken heeft. Aan de andere kant: ik houd helemaal niet van vlug schrijven en het moet wel goed wezen. Dus misschien lezen we wel iets heel anders.”

Is het fijn om te doen, voordragen?
“Ik houd wel van het licht. Het is goed om te zien of je het beest kunt temmen. Dat heeft te maken met mijn sterk competitieve instelling, ik wil weten of ik kan winnen. Bij het schrijven weet je dat niet. Voorlezen is iets heel bijzonders, als het lukt. Het is namelijk echt zo je het niet alleen doet. De stemming van de zaal is van het allergrootste belang. Als je daar staat merk je al heel vlug hoe het zit. Wat je je kunt permitteren en wat er te halen valt. Het zijn dingen die in de avond geschreven staan.”

Noemt u eens een schrijver die er goed in is.
“De enige die het echt kan, is Tom Lanoye. Die weet precies wat hij doet en van elk woord hoe het moet klinken. Ik heb eens een tijdje samen met hem opgetreden. Dan merk je hoe hij dat doet: even wachten, stiltes rekken. Je kunt veel langer stil zijn dan je denkt.”

Heb je dit soort dingen nodig als schrijver?
“Een auteur kan natuurlijk zonder voordragen. Net zoals hij ook zonder wekelijkse stukjes kan. Maar de rondvliegende blaadjes van een column lenen zich goed voor zo’n avond en ik kom zo toe aan dingetjes die in romans geen plaats hebben. Kleine overwegingen, anekdotes, reisverhaaltjes; dingen waarop ik erg gesteld ben en waarvan ik vind dat ze horen bij mijn werk. De enige opdracht die een schrijver werkelijk heeft is het schrijven van meesterwerken. De rest is in wezen allemaal onzin, maar het is zulke leuke en goedbetaalde onzin dat ik het graag doe.”

Het volledige programma van Geen Daden Maar Woorden festival, op 2 & 3 oktober in de Rotterdamse Schouwburg, is te vinden op gdmw.nl.

Nothing Personal (Urszula Antoniak) - ****

2009-09-30T11:47:00.000-07:00

Waarom de jonge vrouw haar huis leeghaalt en vertrekt met alleen een rugzak weten we niet. Ook als ze tijdens haar zwerftocht op het erf van een norse Ier belandt, wil ze niet over haar situatie vertellen. Ze maken een afspraak: de vrouw werkt voor eten, maar zodra er vragen gesteld worden gaat ze er vandoor. Het werkt: beiden kunnen maar in beperkte mate gezelschap verdragen.
Het verhaal ontrolt zich traag, maar Antoniak is consequent en gaat niet met de film aan de haal. In een omgekeerde paringsdans draaien de twee personages om elkaar heen. Ierland blijkt de perfecte plek voor een drama over onuitgesproken emoties. Het is een ruw decor, met grimmige bergpartijen, veel wolken en een zwart meer. Maar gestaag lijkt de zoekende ziel van de roodharige vrouw haar plaats te vinden en op te gaan in de herfstkleuren van het landschap. In prachtige beelden registreert de camera van Daniël Bouquet geduldig de minieme veranderingen.
De terughoudendheid van de film leidt tot een beklemmende nieuwsgierigheid. Wat is het verleden van deze twee dat ze deze eenzame afzondering verkiezen boven een leven tussen de mensen? In het oude huisje speelt Antoniak met de verwachting van de kijker. Ondertussen laat ze steeds genoeg van haar personages zien om ze sympathiek te vinden. We zien hun onvolkomenheden en rare gedrag door de vingers terwijl we niets van ze weten. Het leidt tot een boeiende film die zonder veel dialoog de diepste krochten van de menselijke ziel afspeurt.

Carmen van het Noorden (Jelle Nesna) **

2009-09-30T11:36:00.000-07:00

Carmen van het Noorden begint als een lange videoclip, met glimmende beelden van nachtelijk Rotterdam, pompende beats en de teksten van rapper Duvel. Versneden met de donkerbruine beelden van Tygo Gernandt, die op zijn kamer ligt te drinken, zorgt het voor een aardig, melancholiek begin. Je zou het haast veelbelovend kunnen noemen. Als de hoofdrolspeler na een paar minuten zijn mond open doet gaat het echter verkeerd.
Het verhaal: Joz (Tygo Gernandt) is een onervaren agent in de grote stad die op het punt staat te gaan trouwen met een Marokkaans meisje. Een broekie met een lastige jeugd, maar hij popelt om zijn leven op de rails te krijgen. Dat lijkt even te lukken als hij onverwacht de moord op een prostitué mag gaan onderzoeken. Maar nee, de speurtocht leidt hem al snel naar de vurige straatmeid Carmen (Sanguita Akkrum), die zijn relatie en zijn toekomst op losse schroeven zet.
Akkrum spat van het scherm af, het moet gezegd worden. De rest van cast maakt echter totaal geen indruk. Gernandt heeft een goede gemene kop, maar zodra hij iets moet uitbeelden dat bij verdriet of liefde in de buurt komt staat hij gelijk te jammeren als een baby. De film heeft bovendien een scenario dat alle kanten uitschiet. Tel daar een serie drakerige CSI-flashbacks en kluchtige politieclichés bij op en je hebt een hedendaagse bewerking van een klassiek verhaal die de plank aardig misslaat.
Regisseur Jelle Nesna treedt met deze film in de voetsporen van zijn opa, die het verhaal in 1919 in een stomme film verwerkte. De echo van de tragedie klinkt door in de eigenzinnige opbouw en de manier waarop de personages gestaag hun eigen graf graven. Nesna heeft echter teveel concessies gedaan, waarvan opzichtige sponsoring door een energiedrankje en het Rotterdamse jongerenjaar het meest in het oog springen. Carmen van het Noorden is op zijn beste momenten energiek en origineel, maar weet over de gehele linie niet te overtuigen.

Interview Jan Jaap van der Wal: 'Het mag pijn doen'

2009-05-01T12:21:00.000-07:00

Jan Jaap van der Wal doet oprecht zijn best de wereld een beetje beter te maken. De jonge cabaretier over vertrouwen, streven naar kwaliteit en de eigenaardige werking van televisie. ‘Het lijkt wel of het publiek sneller afhaakt.’

Heel af en toe slaat het ook bij Jan Jaap van der Wal toe, het idee dat hij iets voorstelt. ‘Als je heel veel interviews geeft en alles wat je doet opgepikt wordt door de media, denk je op een gegeven moment: dan ben ik blijkbaar iemand.’
Dat is het grote gevaar, denkt hij. Gelukkig gaat er dan meestal iets fout op het podium, waardoor hij beseft dat er nog genoeg werk aan de winkel is. Het theater houdt hem scherp, nederig. ‘Maar neem iemand als René Froger. Ik bedoel: ik zal best wel iets raars hebben, maar ik zal nooit in een bijstandswoning gaan wonen voor een tv-programma. Het zou je voorgesteld worden, de hele dag zo’n cameraploeg in je huis. Als je daar ja op zegt, dan deug je toch gewoon niet? Dan vind je jezelf echt heel erg belangrijk. Balkenende mag zichzelf belangrijk vinden, want dat is ie ook. Maar René Froger? Echt niet.’

Verwassen Batmanshirt
Het is april. Buiten vegen gemeentewagens de Amsterdamse Nieuwmarkt schoon en slingert een moeder op een bakfiets tussen een stel studenten door. De stad maakt zich klaar voor de dag. Jan Jaap van der Wal - verwassen Batmanshirt, grijs colbert los om de schouders, zonnebril in het dunne, blonde haar - zit met zijn rug naar het raam, waardoor de felle ochtendzon naar binnen schijnt. De slaap hangt hem nog in het gezicht.
De energieke bevlogenheid en het scherpe cynisme die hij op het podium debiteert hebben plaatsgemaakt voor nuance en bescheidenheid. Hij is een rustige jongen van 29, soms een tikje verlegen zelfs. Met een sterke mening en een bovengemiddelde betrokkenheid, dat wel, maar ook met twijfels en zelfkritiek. Iemand die zich verontschuldigt voor zijn hooikoorts als hij bij de serveerster om servetjes vraagt en smakelijk lacht als hij een BN’er genoemd wordt.
Beroemdheid, wat heb je eraan. Ook bij Comedytrain, de club waar hij artistiek leider is, komen jongelingen tegenwoordig binnen met het idee het wel even te gaan maken. Dat slaan ze er gelijk uit, zegt hij. Het gaat erom dat je iets te vertellen hebt, de rest is onzin.

Zeventiende
Van der Wal begon jong. Op zijn zeventiende deed hij auditie bij Comedytrain, waar toen Raoul Heertje, zijn huidige Dit was het nieuws-collega, aan het roer stond. Als cabaretier debuteerde hij in 2001 met het soloprogramma Out Now, gevolgd door Staat (2003) en BSUR (2005). In 2007 was hij verantwoordelijk voor de oudejaarsconference, waarmee hij zichzelf in het rijtje Wim Kan, Freek de Jonge en Youp van ’t Hek plaatste. Het afgelopen seizoen stond hij op de planken met het programma Zonder Band.
‘Zijn grappen hebben bijna altijd een serieuze lading’, aldus NRC Handelsblad. ‘Nederland wordt er echt een beetje aangenamer door als hij zijn mond open doet’, vond de Volkskrant. Van der Wal toont zich in zijn show ouderwets geëngageerd. Hij trekt fel van leer tegen de institutionalisering van het wantrouwen in Nederland en tegen de luiheid die daaraan ten grondslag ligt. Mensen mogen best iets beter hun best doen, stelt hij.
Toch is het een optimistisch programma. Minder hard dan zijn eerdere shows en met het gitaarspel van Edoardo Righini als fluwelen omlijsting. ‘Toen ik het vorige programma maakte, was Theo van Gogh net vermoord en hing er een enorme spanning. Dan moet je daar iets mee. Die spanning is nu weg, alleen wordt die nu telkens wel weer aangewakkerd. Om niets. En daar wilde ik het dan nu over hebben. Over het verdwijnen van onze cultuur bijvoorbeeld.’

Angstzaaierij
Hij maakt zich op het podium niet kwaad over de angstzaaierij in het land, maar kiest voor de vriendelijke benadering. Wees nou maar niet bang, betoogt hij in zijn show; Marokkanen gaan er heus niet met onze duinen vandoor. En: iedereen is heus wel te vertrouwen. ‘Ook Geert Wilders. Die is heel oprecht in wat hij vindt. Hij zit er totaal naast, maar wel op een gemeende manier.’
Hij roert in zijn thee. Naïef is het niet, zegt hij. Daarvoor heeft hij er te goed over nagedacht. ‘Ik denk dat de mens van nature goed is. Iedereen wordt op een bepaalde manier kwetsbaar geboren en probeert het beste van zijn leven te maken. Het gaat mis op het moment dat je teleurgesteld raakt in keuzes die je hebt gemaakt, als mensen om je heen succes krijgen en jij dat niet kunt hebben. Dan ga je rare sprongen maken.’ Zachter: ‘Alleen ja, ik denk wel dat iedereen goed is.’
De vertwijfeling in zijn stem is typerend voor Van der Wal. Vaak poneert hij een stelling, om die gelijk daarna weer te ontkrachten. Hij relativeert veel, is minder stellig dan op het podium. ‘Ik moet in die show natuurlijk een kant kiezen. Zeker in humor. Ik ben heel erg voor de nuance, maar in je show moet je ergens extreem voor gaan. Je moet het op een bepaalde manier duidelijk maken. Het herhalen van dingen - dat we met zijn allen leuke mensen zijn die te vertrouwen zijn bijvoorbeeld - is daarbij een stijlmiddel.’

Stugge zaal
Het is een vak, cabaret. Hard werken. Dat merkt hij als het even niet zo lekker gaat. Gisteravond nog, in Den Helder, had hij een stugge zaal voor zich. Lastiger publiek dan in Amsterdam of Rotterdam, waar hij veel energie terugkrijgt. ‘Dat maakt het een stuk makkelijker. En als het voor mij makkelijker wordt, kan ik ook andere dingen doen. Dan heb ik in mijn hoofd ruimte over om te improviseren of er nog iets extra’s erbij te verzinnen. Als je de hele tijd denkt: ik moet werken, werken, werken, dan lukt dat niet. Soms mag het wel wat makkelijker gaan. Het is mijn zesde programma, dus je mag hopen dat het publiek inmiddels een beetje weet wat ze kan verwachten.’
Vanavond staat hij weer in Den Helder, zegt hij met een glimlach, dus kan hij het misschien goedmaken. Toch moet hij onderkennen dat het soms lastig is om een zaal voor zich te winnen. ‘Mensen kennen mij van Dit was het nieuws, dus die denken dat het de hele tijd dat is. Maar dat is het niet, ik maak theater. Het is niet zo dat die mensen zich dood vervelen, maar het is wel wat anders, als iemand anderhalf uur lang aan het woord is. Het publiek moet een bepaalde boog kunnen maken en opvallend genoeg gaat dat minder goed dan een aantal jaren geleden. Het lijkt wel of het publiek sneller afhaakt, mensen minder concentratie kunnen opbrengen. Misschien heeft het met opvoeding te maken, misschien met de macht van televisie, maar het moet allemaal snel-snel-snel.’
En dat terwijl hij nu juist vooral een verhaal wil vertellen. Dat botst wel eens met de ontwikkeling die cabaret doormaakt, verzucht hij. In een tijd waarin elke omroep een eigen oudejaarsconference heeft, hangt om de podiumkunst een aura van gezelligheid en onbezorgd lachen. ‘Iedereen moet doen wat hij wil, maar ik vind dat je ook iets moet kunnen zeggen naast je grappen. Goed, er zijn mensen die alleen maar lol maken - dat heeft op zich ook een positieve boodschap in zich - maar ik houd wel van iemand waar je iets van moet vinden. Waardoor je geërgerd raakt, of vrolijk wordt. Als je weet dat je keihard gaat lachen, en dat gebeurt dan ook de hele tijd, wordt je alleen maar bevestigd. Juist de omkering is interessant: het mag raken, het mag pijn doen, het mag ongemakkelijk zijn.’

Geniale geesten
Collega Hans Teeuwen, die in Nederland niet meer actief is als cabaretier, verwees geëngageerd cabaret ooit naar de prullenbak. Daarvoor ontbreekt het in Nederland aan geniale geesten, stelde hij. Van der Wal: ‘Hij gooit natuurlijk ook een knuppel in het hoenderhok. Ik denk wel dat er denkers zijn onder cabaretiers. Freek de Jonge vind ik wel een denker. Maar ze zijn zeldzaam, mensen die vanuit een bepaald perspectief een voorstelling maken. Ik probeer dat ook te doen.’
De oprechte verontwaardiging en ongecamoufleerde overtuiging worden hem niet door iedereen in dank afgenomen. In Zonder Band opent hij met het voorlezen van een aantal scheldkanonnades die hij op internet over zichzelf vond. Allemaal dankzij de paar uur die hij per maand op tv is. Leuk is het niet, maar aan de kritiek die hij als bekende Nederlander over zich heen krijgt is hij inmiddels gewend. ‘Het is net als vroeger, dat je een proefwerk had gemaakt en een drie kreeg. Je gaat niet dood, en je gaat ook niet van school af, maar het gaat om dat moment…’ - hij trekt zijn schouders en wenkbrauwen omhoog, niet begrijpend - ‘…dat je denkt: hè??’

Oprukkend populisme
Hoewel hij er niet over peinst om door dit soort akkefietjes de handdoek in de ring te gooien, werpt het wel vragen op over de wereld waarin we nu leven. Hij is fel gekant tegen het oprukkende populisme, dat mede dankzij de televisie hoogtij viert. Waarom moet alles altijd maar voor iedereen leuk zijn, vraagt hij zich hardop af. Hij doet zijn best om zich er tegen te verzetten. In zijn show, maar ook in Dit was het nieuws, waar ze nog wel eens buiten de gebaande paden proberen te treden. Binnen de grenzen van het format, dat al dertien jaar bestaat, pogen ze inhoudelijk te vernieuwen en ongewone gasten uit te nodigen. ‘Maar dat is lastig: mensen willen mensen zien die ze al kennen. Dat is een raar fenomeen. Als je iets anders doet, doe je niet meer mee.’
Het leidt tot een verschraling van het televisieaanbod, stelt hij. En zelfs de publieke omroep, die volgens Van der Wal ‘a priori ingesteld is om dat te bewaken’, danst naar de pijpen van de massa. ‘Als het niet gelijk lukt is de tv geneigd om te zeggen: dan doen we het niet. Terwijl je mensen ook gewoon een kans moet geven. Dit was het nieuws heeft nooit hoog gescoord in de eerste drie jaar, maar mocht het toch blijven proberen. Dat is in deze tv-wereld wel anders. Alles draait om de kijkcijfers. Als iets niet loopt, is het meteen weer weg.’
In een eerder interview noemde hij het ooit een incestueus gebeuren. Zou daar verandering in komen nu er een aantal hongerige aspirant-omroepen voor de Hilversumse poorten staan te trappelen? Van der Wal betwijfelt het. GeenStijl bijvoorbeeld, die met PowNed in de race is voor een plaats in het bestel, noemt hij ‘naar’ en ‘nihilistisch’. Als je iets maakt, zegt hij, moet dat zijn vanuit een innerlijke drang. En die ontbreekt bij GeenStijl. ‘Het is wel jong, maar niet positief jong. Ik denk dat die jongens net zolang doorgaan tot ze worden over gekocht. En dan zijn ze heel rijk, of zoiets. Dat schoppen vinden ze leuk, maar er zit uiteindelijk niets achter. Tenminste, dat is mijn idee. Ik heb die Dominique Weesie nog nooit op een filosofie kunnen betrappen.’

Interne noodzaak
Alles heeft voor hem met beweegredenen te maken, met passie. Je moet iets maken vanuit een interne noodzaak, omdat je het leuk vindt. Collega Youp van ’t Hek zei ooit: ‘Als spelen werken wordt, dan stop ik.’ Het is hem op het lijf geschreven. Terwijl andere cabaretiers soms twee jaar met dezelfde voorstelling op het podium staan, probeert hij elk seizoen met een nieuw programma te komen. Want veel variatie zit er niet in, in zo’n theatertoer. ‘Feitelijk ben je gewoon naar een stad aan het rijden om te checken of die grap die jij bedacht hebt nog steeds leuk is.’
En dat kan tien keer, twintig keer, maar na 125 voorstellingen heeft hij het echt gezien. De kunst is om, nog voordat de verveling toeslaat, iets anders te gaan doen. ‘Dat je weet dat je iets doet, maar dat je ook weet dat er de volgende maand weer iets nieuws komt. Ik ben in de gelukkige omstandigheid dat ik daarin alle vrijheid heb. Ik kan overal ja of nee op zeggen, dat is echt leuk. Soms denk ik dan: bekijk het. Maar ook vaak: ja, wel leuk.’

Crisisconference
Het gaat erom dat je je blijft ontwikkelen, meent hij. Dat idee lijken mensen tegenwoordig een beetje kwijt te zijn. Zijn volgende programma, de oudejaarsconference van 2009, wordt dan ook geen standaard one man show. Het wordt een crisisconference, spectaculair en theatraal. Met een geheven vingertje, ongetwijfeld. Maar ook met een hoop grappen. Het blijft tenslotte cabaret.
Dat is de vorm die hem het beste past. Op het moment, want het kan heel goed zijn dat hij over een paar jaar aan een boek of film begint. Om gelijk te nuanceren: ‘Ik zeg dat nu wel heel erg makkelijk, maar dan moet je weer helemaal vanaf onderaan beginnen om dat te leren. Cabaret kende ik elf jaar geleden ook nog niet, maar nu ben ik op een punt dat ik kan zeggen: dat kan ik wel, die vorm beheers ik. Andere vormen beheers ik nog niet, maar ik ben er wel benieuwd naar.’
En natuurlijk is er straks gelijk Dit was het nieuws. Anderhalve maand extra goed de kranten lezen en zes vrijdagen opnemen. Dat blijft een uitje. ‘Dan heb ik zo’n leuke avond met Raoul en met Harm en met al die mensen.’ Hij zegt het op zachte toon, nederig bijna. ‘En ja, het komt dan ook nog op tv. Maar dat maakt mij niet zo heel veel uit eigenlijk.’

Jan Jaap van der Wal
1979 Geboren in Leeuwarden
1997 Auditie Comedytrain
2001 Teamcaptain bij Dit was het niews
2001 Solodebuut Out Now
2006 Artistiek leider Comedytrain
2007 Oudejaarsconference Onderbewust
2008-2009 Zonder Band

Recensie: La vie moderne (Raymond Depardon) ****

2009-03-19T11:15:00.000-07:00

Raymond Depardon maakte met La Vie Moderne een vertederend portret van het boerenleven in een leeglopend Frans bergdorpje. Oprecht geïnteresseerd toont hij hoe de bewoners zich staande houden terwijl ze ingehaald worden door de tijd.
We hebben heimwee. Heimwee naar een authentiek leven dat wij weliswaar nooit geleid hebben, maar dat ergens in het verleden bestaan moet hebben. Terwijl China oprukt en de wereld steeds kleiner wordt zien we met lede ogen aan hoe onze cultuur in rap tempo erodeert. Ondertussen vragen we ons af wie we nu eigenlijk zijn, kopen we ons suf aan spirituele magazines en voelen we de collectieve vertedering bij een zondagavond Boer zoekt vrouw.
La Vie Moderne speelt daarop in, getuige de enorme belangstelling op internationale festivals. De film begint een vooruitrijdende camera op een landweggetje in de Cevennen en eindigt op dezelfde manier, achteruitrijdend door een verlaten, winderig heuvellandschap. Het dorpje dat centraal staat in Depardon’s documentaire ligt in totale afzondering, achter bossige bergen en wuivende velden. Een andere wereld, ver weg van het drukke stadsleven, de altijd trillende telefoon en maatschappelijke druk. Authentiek. Overzichtelijk.

Stugge vertellers
In het derde en laatste deel van zijn plattelandstrilogie bezoekt Raymond Depardon de weinige mensen die het dorp (nog) niet verlaten hebben. Het is de laatste generatie die nog voeling heeft met het land. Het zijn stugge vertellers met doelmatige antwoorden. Er zijn problemen met het vee: ziekte, dood of de al dan niet gedwongen verkoop ervan. En de bewoners worden geteisterd door ouderdom, eenzaamheid, de groeiende generatiekloof en gebrekkige inkomsten. Het versterkt het gevoel dat we getuige zijn van iets dat onherroepelijk verdwijnt.
Wat opvalt is de interviewtechniek van de regisseur. Tijdens de gesprekken vallen regelmatig flinke stiltes, maar waar een ander deze zou opvullen met een vervolgvraag, laat Depardon de camera geduldig draaien. Op een oude tractor, tussen het wuivende gras, confronteert hij een veertigjarige boerenzoon met diens bekentenis dat hij eigenlijk helemaal geen boer wil zijn. Het resultaat is een serie grimassen en gedraai met zijn vierkante kaak, als een kind dat het antwoord op een rekensom niet weet. Hij is niet gewend aan de zingevingsvragen die wij onszelf dagelijks stellen. Als hij, na weer een lange stilte, uiteindelijk door de regisseur bedankt wordt draait hij het sleuteltje snel om en schiet hij er vandoor. Opgelucht.

Eerlijkheid
La Vie Moderne wordt gekenmerkt door de eerlijkheid die we ook in Het is een schone dag geweest (1993, Jos de Putter) en Paul dans sa vie (2005, Rémi Mauger) zagen, met het verschil dat Depardon de lachers ook op zijn hand heeft. Op kunstige wijze weet hij de dorpelingen hilarische uitspraken te ontlokken. Zo zijn er de twee hoogbejaarde, maar vrijgezelle broers, die nadrukkelijk te kennen geven dat ze niet blij zijn dat hun eveneens volwassen neef via een contactadvertentie een vrouw aan de haak heeft geslagen. ‘Ze loopt me de hele dag te commanderen. Niemand hoeft mij te vertellen wat ik moet doen!’
Soms ontstaat de indruk dat Depardon het wel erg gemakkelijk gehad heeft. Immers: hij hoefde alleen de camera te laten draaien en dan kwamen de gekke, lompe of ontroerende woorden vanzelf. Dat is niet helemaal terecht. De regisseur - tevens fotograaf - haakt met zijn thematiek misschien makkelijk in op de in de samenleving aanwezige behoefte aan authenticiteit, maar ontstijgt de gangbare plattelandsromantiek. Tegelijk brengt hij het soms tragische boerenleven zo in beeld dat je er wel verliefd op moet worden. Het taaie, ruwe bestaan is in parelachtig contrast met het pure, idyllische landschap.

Recensie: Il Divo (Paolo Sorrentino) ***

2009-02-28T02:37:00.000-08:00

Grimmig en zwaar gestileerd drama over Giullio Andreotti, Italiës belangrijkste politicus van de afgelopen halve eeuw. Andreotti, die zitting had in 33 van de 59 naoorlogse regeringen en zeven keer minister-president was, was een van de voornaamste vertegenwoordigers van de Democrazia Cristiana (de Italiaanse christen-democraten) tot die partij aan haar einde kwam als gevolg van de operatie ‘Propere Handen’.

Complex
Zijn persoonlijkheid is zo complex en ambigu en zijn leven zo groots dat regisseur Paolo Sorrentino (van het veelgeprezen ‘Le Consequenze dell’Amore’) dacht dat hij het niet in een speelfilm zou kunnen vatten. Die zorg is enigszins terecht, want ‘Il Divo’ is allesbehalve een makkelijke film. Sorrentino komt met een gekunstelde structuur waarin acteur Tony Servillo feilloos een ongrijpbare, neurotische Andreotti neerzet. De politicus grossiert in filosofische oneliners en beweegt zich in een web van relaties dat alleen te begrijpen is met een gedegen kennis van de roerige Italiaanse politiek.

Parels van beelden
Sorrentino strooit veelvuldig met cinematografische stijlfiguren, wat parels van beelden oplevert. Vooral het eerste halfuur, waarin het kabinet geïntroduceerd wordt en de eerste dissidenten vermoord worden, blinkt uit door een effectieve montage en intelligente beeldgrapjes. Hoe mooi ook; op den duur verdrinkt de regisseur in zijn eigen verbluffende veelvormigheid. Mogelijk is het een poging om de ongrijpbare politicus recht te doen met zo’n complexe interpretatie, maar Il Divo zit zo ingenieus in elkaar dat de film eraan ten onder gaat.

Opinie: Beste Matthijs van Nieuwkerk

2009-02-27T03:25:00.000-08:00

Ik weet niet of het aan jou ligt, misschien, maar ik ben je zat. Het is ook mijn fout, ik heb me laten gaan. Ik heb gedacht, gehoopt dat er meer was, maar me vergist en ik ben te lang blijven wachten. Elke mogelijkheid greep ik aan om je te zien, en mijn god wat was dat vaak. Misschien was het het tijdstip, de gewenning bij het eten. Avond aan avond jouw vlotte babbel, de ziekelijke veelzijdigheid, het puberale gedweep met muzikanten en schilders en schrijvers. Hoe vaak ik je niet overdreven liederlijk heb horen praten over de grote Reve, over de moeder aller actrices, over de meesterlijke streken van Chagall. En dan die Charles Aznavour van je: gat-ver-dam-me. ‘De beste zanger die ooit geleefd heeft’, schrijf je telkens weer. De beste zanger ooit, de zelfingenomenheid druipt er vanaf. Wat je probeert te presenteren als een bescheiden liefdesverklaring - ‘ach kijk eens: ook de grote Matthijs heeft maar een klein hartje’ - is niets meer of minder dan goedkoop sentiment, de broze nostalgie van een man die zichzelf niet meer is.

Groter raadsel
Ik weet niet wie je bent. Iedereen schijnt je te kennen, maar voor mij wordt je een steeds groter raadsel. Ik hoor de mensen over je praten. Vrouwen vinden je leuk omdat je aantrekkelijk bent en een tikje ondeugend, mannen vinden je leuk omdat je zo makkelijk over voetbal, muziek, en boeken lult. Ik vond die dingen ook. Vroeger straalde je nog wel eens een sprankje originaliteit uit, nu heb je jezelf zo vaak herhaald dat je een wandelend cliché geworden bent. Als er een Matthijs, de Musical komt, en het zou me niets verbazen, kan elke middelmatige acteur de rol vertolken. Het enige wat hij hoeft te kunnen is zijn wenkbrauwen op een quasi-intellectuele manier onafhankelijk van elkaar bewegen. Als hij daarbij precies de juiste verhouding van geveinsde interesse en drammerig enthousiasme weet te mixen wachten er volle zalen. Want de mensen zijn dol op je, nog altijd. Ik twijfel wel eens of ik ze moet vertellen hoe ik over je denk, of ik hun naïeve adoratie moet besmeuren. Misschien is het beter zo, dat onze wegen scheiden zonder dat iemand er wat van weet. Je stelt de mensen gerust, je bent er voor ze op gezette tijden, jij geeft ze het idee dat ze weten wat er toe doet. Jij geeft mensen het idee dat ze wat voorstellen, slim zijn, terwijl ze de hele tijd naar een omhulsel kijken. Een marionet die danst bij de gratie van de mannen achter de schermen.

Parasieten
De hele Amsterdamse grachtengordel lijkt bij je in de klas te hebben gezeten en ze willen je allemaal. Want als ze bij jou zijn komt het goed. Net als je mij een gevoel van veiligheid en volledigheid gaf, krijgen ook zij dat geserveerd. Parasieten zijn het. Of jij, want jij hebt hen net zo goed nodig. Zonder hun praatjes, hun boeken, theaterstukken, cd’s, politieke voorkeuren, grapjes, zonder al hun interessante eigenschappen, gekke passies, grote monden en mooie vrouwen ben je niks. In je eentje kun je het gesprek nog geen kwartier gaande houden. Zolang er niemand is om een grap aan te geven, een kunstje te doen of een verhaal te vertellen is het stil aan tafel. Maar je laat het nooit stil zijn! Ik heb je zo vaak gesmeekt om nu een keer stil te zijn, rustig te blijven, de tijd te nemen. Maar dan gier je er weer vandoor. En ja ik weet het: de wereld draait doorrrrrr.

Persiflage
Wat me nog het meest irriteert is dat je zelf niet doorziet hoe je een persiflage van jezelf aan het worden bent. Hoe je jezelf aan alle kanten uit laat melken. Je hand onder je kin terwijl je luistert, de cynisch opgetrokken wenkbrauwen, de vaderlijke klemtoon die normale woorden ineens gewichtig moeten maken en de o zo ondeugende lach. Je jongensachtigheid was ooit charmant omdat we allemaal dachten dat het een rafelig randje aan een mannelijke persoonlijkheid was. We hadden het fout, het is niets meer dan een bordkartonnen façade die je ware aard moet verhullen. Als een chique hoer kom je overal opdraven om je trucje te doen. Overal kun je je redden. Van alles weet je een beetje, maar daardoor is er niets waarin je echt gespecialiseerd bent. Charles Aznavour misschien en daar loop je dan ook zo mee te koop dat niemand er meer omheen kan. Wie zit er nu op Charles Aznavour te wachten?

Afwisseling
Ik weet wel waarom ik je leuk vond, waarom de mensen je nog steeds leuk vinden: het is nooit saai als jij er bent. Lange tijd heb ik genoten van het leven en van de afwisseling, maar ik heb er geen energie meer voor. De achteloosheid en vrijblijvendheid die me ooit zo in je aantrokken hebben hun glans verloren. De oppervlakkigheid komt me de strot uit. Ik wil verder, ik wil meer dan dit en ik denk dat jij ook verder zou moeten. Daarom groet ik je, ik zal aan niemand anders vertellen hoe ik over je denk. Ik heb er alle vertrouwen in dat ze uit zichzelf ook ooit eens op je uitgekeken raken, al hoop ik natuurlijk dat je de eer aan jezelf houdt en iets anders gaat doen. Iets waarvan we allemaal staan te kijken.

Recensie: Gomorra (Matteo Garrone) ****

2009-02-27T02:40:00.000-08:00

Deze vlijmscherpe misdaadfilm was de grote winnaar in Cannes. ‘Gomorra’ portretteert de Italiaanse maffia op een manier die we nooit eerder zagen. Het dagelijks leven in Napels wordt op alle gebieden beheerst door de criminaliteit. Terwijl iedereen in de overwegend arme regio zijn best doet om het hoofd boven water te houden is het eten of gegeten worden.

Maffiaretoriek
Gomorra is ontdaan van elke romantische maffiaretoriek. Garrones interpretatie, gebaseerd op de bestseller van de nog altijd ondergedoken schrijver Roberto Saviano, is rauw en beklemmend. Temidden van afgebladderde flatgebouwen en desolate vlaktes komen de kogels uit het niets en vallen ook moeders en kinderen ten prooi aan de meedogenloze wetten van het misdadige spel. Door de verpletterende visuele stijl ontstaat een beeld dat even mooi als uitzichtloos is.

Tastbare emoties
Terwijl een aantal verhaallijnen door elkaar lopen weet Garrone de emoties van de verschillende personages tastbaar te maken door een zintuiglijke manier van filmen. Als de twee kruimeldieven Marco en Ciro hun gestolen machinegeweren leegschieten aan de oever van een rivier straalt het jeugdige enthousiasme er vanaf. En bij een roofoverval zijn het niet de bloederige lichamen die indruk maken, maar de rug van een getergde geldkoerier die bij elk pistoolschot verder in elkaar krimpt.
Gomorra heeft een langzaam begin, maar eenmaal op stoom is aan de indringende boodschap niet te ontsnappen. Voor iedereen loopt het slecht af. Of, zoals de iele loopjongen Toto gewaarschuwd wordt: “Dit is een open oorlog, niemand wordt ontzien.”

Recensie: Slumdog Millionaire (Danny Boyle) ****

2009-02-27T02:12:00.000-08:00

Het werd, zoals beloofd, inderdaad de ‘Juno’ van het 38e IFFR. ‘Trainspotting’-regisseur Danny Boyle trekt alles uit de kast in dit vrolijke coming of age-verhaal over een jongen uit de sloppenwijken van Mumbai. De achttienjarige Jamal staat op het punt om de Indiase equivalent van ‘Lotto Weekend Miljonairs’ te winnen, maar wordt beschuldigd van vals spel omdat de host van het programma niet begrijpt hoe een schooier het zo ver kan schoppen. ‘Slumdog Millionaire’ neemt ons aan de hand van de vragen mee naar Jamal’s jeugd.

Kleurrijk
Boyles interpretatie van India is kleurrijk en dynamisch. Hij heeft goed gekeken naar Meirelles’ ‘City of God’. Met een aanstekelijk ritme vliegt hij door de dampende steegjes van Bombay en liefdevol strijkt de camera over vuilnisbelten en volgeparkeerde straten. De opzwepende soundtrack doet de rest.
Het verhaal is simpel: jongen ontmoet meisje, jongen verliest meisje, jongen krijgt meisje. Gelukkig laat Boyle slechts minimaal de beloofde Bollywoodinvloeden toe en blijft het aantal melodramatische clichés beperkt.

Stront
Slumdog Millionaire is origineel en optimistisch, zoals in de hilarische scène waar de nog jonge Jamal letterlijk door de stront gaat om een handtekening van zijn idool te krijgen. De keerzijde is dat de film nauwelijks stilstaat bij het leed aan de onderkant van de snel ontwikkelende Indiase samenleving (dat het met Jamals broer Salim een stuk minder goed afloopt zullen we snel vergeten). Het beeld dat Boyle schetst is zo rooskleurig dat het onderliggende thema - de aanklacht tegen de sociale immobiliteit - nauwelijks aan de orde komt. Dat neemt niet weg dat hij een zeer charmante film heeft afgeleverd waar je makkelijk verliefd op wordt.

Interview: VN-hoofdredacteur Frits van Exter

2009-02-26T02:47:00.000-08:00

Na bijna dertig jaar Trouw staat Frits van Exter nu aan het roer van Vrij Nederland. Het ooit gezaghebbende weekblad verkeert in zwaar weer. Van Exter over de identiteitscrisis: ‘Het heeft geen zin om een tweede Panorama te maken.’

We spreken Frits van Exter op de ochtend van woensdag 5 november, na de Amerikaanse verkiezingsnacht. Het gezicht van de pas aangetreden hoofdredacteur van Vrij Nederland vertoont sporen van vermoeidheid. Hij heeft weinig geslapen. Als hij gaat zitten achter de vergadertafel in zijn kantoor excuseert hij zich. Na een dutje is hij vannacht om twaalf uur weer opgestaan en heeft hij doorgekeken tot half vijf, maar toen was de uitslag nog niet bekend. Hij heeft het ‘euforische moment’ moeten missen, maar probeert toch wat in de feeststemming te komen. Al is dat niet makkelijk.
‘Het is natuurlijk hartstikke mooi, maar een journalist heeft toch de slechte gewoonte om vrij cynisch te zijn, dus je komt al snel weer bij de vraag: oké, en nu verder? Hoeveel verschil kan hij eigenlijk maken? Dat is niet goed, je moet minstens één dag blij zijn.’
Natuurlijk heeft hij de ontwikkelingen van meet af aan actief gevolgd. Wat hem opvalt, is hoe overspannen de Nederlandse media over de verkiezingen zijn. We hebben geen flauw benul wat er in buurlanden Frankrijk, België en Duitsland aan de hand is, maar de show in de VS blijft 24/7 doorgaan. Van Exter: ‘Ok, Amerika is een wereldmacht, maar dit is buiten proportie.’

Geil land
Waar heeft dat mee te maken?
‘Het is een lekker land voor journalisten. Het is een geil land voor journalisten.’

Een gespreid bedje?
‘Niet gespreid, maar alle clichés over Amerika zijn waar. Naast een economische en militaire macht is het een culturele supermacht, waardoor wij denken dat het een deel van onze wereld is. We denken het land te kennen, te begrijpen. Het is een ontzettend inspirerend land, een showland, maar ik vind het overtrokken dat iedereen daar in de verkiezingsnacht gaat zitten.’

Zegt dat enorme mediacircus wat over de ontwikkeling in de Nederlandse journalistiek?
‘Dat weet ik niet. De belangstelling voor Amerika is van oorsprong disproportioneel. Deze verkiezingen zijn natuurlijk bijzonder, maar ik zie desondanks te veel makkelijke praatprogramma’s. Dan vlieg je met z’n allen naar Amerika, huur je een café, en wat doe je dan? Allemaal Nederlanders uitnodigen. Ik mistte de Amerikadeskundigen.’

Waan van de dag
De reflecterende toon is typerend voor Van Exter, die als hoofdredacteur van Trouw jarenlang regelmatig afstand nam van de waan van de dag. Bijna dertig jaar werkte hij er, waarvan elf jaar in de hoofdredactie. In zijn commentaren toonde hij zich niet vies van de nodige zelfkritiek. Na het uitkomen van Joris Luyendijk’s Het zijn net mensen, dat veel journalistieke bobo’s deed steigeren, was Van Exter zelfs de eerste die de hand in eigen boezem stak. Wat dat betreft is het niet vreemd dat hij, na een ruim jaar wisselende functies te hebben vervuld binnen uitgeversbedrijf PCM, de overstap maakte naar Vrij Nederland. Hier, in de voormalige schuilkerk aan de Amsterdamse Raamgracht, is de nieuwsagenda niet langer het leidende beginsel. ‘Er is sprake van een ingewikkelder verhouding tot de actualiteit. Je moet constant schakelen tussen verschillende niveaus. We zijn bezig met het huidige nummer, de nummers voor over een paar weken en een nummer voor over drie maanden. Dat was ik niet gewend. Daarnaast is het coverblad heel belangrijk, omdat, anders dan bij een dagblad, de losse verkoop voor een deel bepaald wordt door impulsen. Je ziet echt dat mensen in de kiosk het besluit nemen tussen HP/De Tijd, Elsevier, VN, De Groene Amsterdammer. Tot en met de Linda. Het draait op een krant voornamelijk om nieuws. Bij een weekblad heb je die houvast minder.’

Stressvoller
Werkt dat ontspannend?
‘Ik vind dit veel stressvoller. Onze lezers lezen kranten, kijken naar de publieke omroep, en zijn dus waanzinnig geïnformeerd. En wij moeten de ambitie hebben om daaraan iets toe te voegen. Je moet met je rug naar de algemene agenda gaan staan, maar ook iets met die agenda doen.’

Is dat niet ook al een trend in krantenland? Nieuws is gratis, wordt overal geroepen. Jullie moeten toch meer bieden dan kranten?
‘Er is de afgelopen decennia een verschuiving geweest. Of het nou door radio, televisie of internet komt: dagbladen zijn steeds meer op weekbladen gaan lijken.’

U zegt in een interview dat dagbladen de weekbladen hebben ingehaald.
‘In de tijd dat de weekbladen echt floreerden zat de samenleving anders in elkaar. VN was een instituut zoals Elsevier dat op een bepaalde manier nog steeds is. Weekbladen deden dingen waar dagbladen niet aan toekwamen. Bepaalde genres zijn zo op de kaart gezet: het interview, onderzoeksjournalistiek, humor, satire en opinie. Maar alle dingen waar dagbladen met een grote boog omheen liepen, zijn nu ook hun domein. Als weekblad zou je je kunnen afvragen: wat hebben wij in de tussentijd gedaan om te vernieuwen? Het antwoord is: niet genoeg.
‘Daarbij praat ik trouwens alleen over Vrij Nederland, hoewel je van alle weekbladen - behalve van Elsevier - kunt zeggen dat ze niet in de lift zitten.’

HP/De Tijd en de Groene Amsterdammer zijn in oplage redelijk stabiel, Vrij Nederland is de enige die dramatisch gekelderd is. Van tachtigduizend in 1998, naar vijftigduizend nu.
‘Dat klopt. De afgelopen tijd is de oplage van VN meer en meer onder druk komen te staan. Ooit zaten we boven de honderdduizend.’

Individualisering
Is Vrij Nederland geen instituut meer? Laatst hoorde ik iemand zeggen: ‘Vrij Nederland is niet meer het kloppend hart der natie.’
‘Ik weet niet wat dat dan wel is op dit moment. In de natie is ook veel veranderd. Individualisering is een fenomeen waar alle media de gevolgen van ondervinden, maar ook politieke partijen, verenigingen, kerken en vakbonden. Het clubgevoel is verdwenen. Als je vroeger iemand met een VN onder zijn arm over straat zag lopen kon je hem plaatsen: belangstelling voor politiek, voor cultuur in de breedste zin van het woord, links georiënteerd; dat is tegenwoordig minder vanzelfsprekend. VN heeft het vooral in de paarse jaren moeilijk gehad met het bepalen en communiceren van haar identiteit.’

Hoe zou u die identiteit nu omschrijven?
‘Het is een progressief weekblad, maar dat progressieve moet je in deze tijd plaatsen. De mix tussen individuele ontwikkeling en maatschappelijke betrokkenheid is denk ik belangrijk voor een grote groep lezers. Die zou in VN meer van zijn gading moeten vinden.
‘Het gaat mij om het idee Vrij Nederland. Ik zou het niet erg vinden als de papieren variant op een zeker moment verdwijnt. We willen kwaliteit bieden, die andere media om verschillende redenen niet kunnen bieden. Dat kun je wat mij betreft op een wc-rol doen, als dat de beste manier is om mensen te bereiken. Alleen is een blad nu het prettigst om in je handen te hebben.’

Diepgang
VN kampt al jaren met een identiteitscrisis. Emile Fallaux (Van Exter’s voorganger, GM) pleitte voor langere verhalen, terwijl een algehele trend er juist op wijst dat daarmee geen lezers meer getrokken worden.
‘Een de manieren waarop je je onderscheidt van een dagblad is door een bepaalde diepgang. We hadden laatst een portret van Eimert van Middelkoop, de minister van defensie, dat niet onopgemerkt bleef door een aantal opmerkingen die hij maakte. Dat lukt alleen als je iemand over een langere periode volgt, waarin je probeert tot de kern van die persoon te komen. Dat is lastig, omdat je de investering als journalist graag één op één terugziet. Dan kom je al gauw op artikelen van twintig pagina’s. Soms is een onderwerp dat waard, soms niet. Bij het zoeken naar breedte en diepgang moeten we zoeken naar een manier om het betreffende verhaal lezenswaardig te maken. Sommige lange reportages lezen bijna als een boek, helemaal als ze goed geschreven zijn. Maar dat lukt niet altijd.’

Is geld een beperking bij het zoeken van diepgang? Gerard van Westerloo zei ooit dat er in Nederland door geldgebrek nauwelijks meer podia zijn voor lange reportages.
‘We zullen daar dus slim mee om moeten gaan. Ik denk dat VN zich tot nog toe gelukkig mag prijzen omdat ze die ruimte biedt aan redacteuren. Maar het is waar dat budgetten van alle media steeds meer onder druk komen te staan. Dat gaat vaak ten koste van kwaliteit, onderzoeksjournalistiek en buitenlandjournalistiek. De productiedruk wordt hoger. Voor VN is het zaak om een soort journalistieke enclave te vormen, waar dat soort dingen nog wel kunnen. Als dat niet lukt, zie ik nog minder onderscheidend vermogen ten opzichte van dagbladen.’

Heeft de druk alleen te maken met oplagecijfers? Of ook met een teruglopende advertentiemarkt?
‘Dat mes snijdt aan twee kanten.’

Moeten de oplagecijfers omhoog?
‘Mijn doel is om de positie van VN versterken, de bestaanszekerheid te garanderen. WPG (de uitgever van VN) is een bedrijf met een zeer sterke idealistische drijfveer, maar we moeten wel bewijzen dat we op eigen benen kunnen staan. En de weg daar naartoe is toch de weg naar de lezers. Dus een kort antwoord: ja, het doel is om de oplage te verhogen, maar vraag niet om getallen.’

Voorganger Emile Fallaux kwam met grootse ambities binnen, maar wist die niet waar te maken. Bang om dezelfde fout te maken?
‘Ik ben niet binnengekomen met een blauwdruk, van: zo moeten we het doen en dan komt het allemaal goed. Allereerst werk ik samen met een uitgever, dus je zult samen moeten optrekken om de positie te verbeteren. In de tweede plaats wil ik met de redactie zo goed mogelijk uitzoeken hoe we het bestaansrecht van VN kunnen verstreken. Daarnaast denk ik niet dat het een goed signaal naar de huidige lezers is om gelijk allerlei zichtbare veranderingen door te voeren. We moeten binnen het uiterlijk dat we nu hebben zoeken naar verbeteringen. En tenslotte heb ik ook niet altijd verstand van wat wel of niet werkt. Er zijn geen absolute wijsheden in de dag- en weekbladmarketing.’

Trouw balanceerde in 2002 op de rand van de afgrond, maar u hielp de krant er bovenop. U zit hier niet voor niets.
‘Dat moet nog blijken. In de veranderingen bij Trouw heb ik een aandeel gehad, maar we werkten in een team. Ik heb niet de behoefte om nu allerlei stoere dingen te gaan roepen. We hebben een goed blad, een gemotiveerde redactie en de sfeer is goed - dat is ook wel eens anders geweest. Het is geen makkelijke tijd, maar er is een enorme animo. We handelen vanuit het gevoel dat Nederland VN nodig heeft: voor het debat, de opinie, de informatievoorziening. Daar komt bij dat oplageverhoging niet het enige doel is. We willen ook de bestaande lezers meer aan ons binden.’

Geen interim
Hoe lang blijft u hoofdredacteur?
‘Geen idee. Tot ik wegga of eruit gegooid wordt. Ik zit hier in ieder geval niet als een soort interim.’

De laatste jaren is er veel aandacht voor misdaad in VN. Omdat het scoort?
‘We hebben twee redacteuren die veel over de georganiseerde misdaad hebben geschreven. Die houden zich ook bezig met het bij elkaar komen van de onder- en bovenwereld, zoals in het vastgoed. In dat grijze gebied ligt de maatschappelijke relevantie. Er is niets tegen om een blad te maken dat wil scoren, maar het lijkt me niet zinvol om dat op dezelfde manier te willen doen als andere bladen. Het heeft geen zin om een tweede Panorama te maken. We weten ook dat seks scoort, maar VN hoeft geen seksblad te worden. Het gaat om de kern: politiek, maatschappij en cultuur.’

Uiteindelijk moeten lezers op de inhoud afkomen?
‘Ik ben er wel voor om lezers te verleiden. Ik vind dat je elk verhaal, elke foto, elke kop erop gericht moet zijn om contact te maken met de lezer. Elke pagina waar je niets van leest is een verloren kans, eigenlijk een drama.’

Sommige onderwerpen verkopen niet, zei Pieter Broertjes (de Volkskrant hoofdredacteur) ooit.
‘Een blad is altijd een mix. Je hebt een soort kookpotje waarin verschillende ingrediënten zitten die samen weer een maaltijd moeten maken. Als je het hebt over een structureel probleem als het Midden-Oosten of Irak, vraag je je af hoe je aan verhalen kunt komen die de lezer toch op het puntje van zijn stoel houden. Dat doe je niet met feitelijke berichtgeving, dat is de ellende van dit soort slepende conflicten.’

Moeten we meer in de richting van de literaire journalistiek?
‘Ook, maar we hoeven niet elke week de stand precies bij te houden en te melden hoeveel bommen en granaten er zijn gevallen. Wij kunnen een reportage presenteren waarvan de lezer het gevoel krijgt dat hij daar is en beter begrijpt wat er aan de hand is. Daar moet de kracht van het weekblad ook in zitten. In het tweede jaar van de Irakoorlog, toen iedereen doodmoe werd van de bommen, las ik in de New York Times een verhaal over een postbode die in Bagdad gewoon probeert zijn werk te doen. Wat hij daar voor problemen heeft en hoe hij er toch mee doorgaat. Dat is een verhaal waarvan ik denk dat het, of je nu jong of oud bent, zo herkenbaar is dat het snel weergeeft wat er aan de hand is in dat land. Dat kon een lang verhaal zijn, omdat het een heel spannend verhaal was. Ik denk dat we op die manier de ingewikkeldheid van de wereld, en Nederland, uit moeten kunnen leggen. Maar je moet het heel goed doen, het zijn niet de makkelijkste verhalen.’

Prettige kant
Hoezeer Van Exter ook doordrongen is van het belang van de zwaardere onderwerpen, hij vindt tegelijk dat VN momenteel te weinig aandacht besteedt aan prettige kant van het leven. Ook hier blijken de kranten de weekbladen een stapje voor te zijn: de Volkskrant heeft Hart & Ziel, NRC Handelsblad kwam met Leven&cetera. De lifestyle mag best terug in zijn blad, vindt Van Exter. ‘Een tijdschrift mag ook plezierig zijn en verstrooiend werken. VN mag zich ook best op de aangename dingen van het leven richten.’
Het lastige daarin is, en dat beseft hij, dat de concurrentie moordend is. De Nederlandse tijdschriftenmarkt wordt jaarlijks overspoeld met nieuwe titels, en tegelijk sneuvelen ze bijna net zo snel. Het is oorlog in het schap, stelt Van Exter. En daarom is die identiteit zo belangrijk. ‘Je moet een duidelijke smoel hebben: hier ben ik en ik ben jouw vriend.’

Maar bij verstrooiing denk ik eerder aan de Linda en de Viva. Wat moet Vrij Nederland daarmee?
‘Dat weet ik nog niet. Ik weet alleen dat ik een blad ook in bed en in bad wil lezen. VN moet een deurtje openen naar een wereld waarin hele ernstige, hele belangwekkende, maar ook hele mooie en grappige dingen gebeuren. En dat laatste is iets waarvan we nog beter moeten bekijken hoe we dat brengen.’

Dat past allemaal in één blad?
‘Ik denk dat dat in één blad moet passen. Dat is mijn gevoel nu.’

Maar u hebt het wel over een duidelijke identiteit.
‘Je kunt ook vanuit een duidelijke identiteit over koken schrijven.’

Bij een eigen identiteit denk ik eerder aan het opzoeken van een niche dan aan een verbreding, die je overal al ziet.
‘Ik zie dat risico ook en ben er nog niet uit hoe we het gaan doen, maar ik heb het gevoel dat we de lezer iets meer licht en lucht moeten gunnen. Zonder dat je een Linda wordt.’

Over internet & journalistiek
‘De behoefte aan goede informatiemakelaars moet schreeuwend toenemen, dat kan niet anders. Je moet daarbij alleen andere technieken gebruiken. Ik heb met de laptop op schoot naar de Amerikaanse verkiezingen gekeken. Gewoon, omdat je op bepaalde sites op een andere manier met het nieuws aan de slag kunt.
‘Van oorsprong zaten de traditionele media in een ivoren toren, met de dominee, de onderwijzer en de politicus. Die praatten vanuit de hoogte naar het volk. Ondertussen is het volk steeds hoger opgeleid, mondiger én individualistischer, waardoor die media op een totaal andere manier een rol in het publieke domein moeten gaan vervullen. Techniek helpt daarbij, maar uiteindelijk komt het toch weer neer op een aantal basisuitgangspunten. De hamvraag is alleen: hoe financier je dat op een prettige manier? Terwijl nieuwe media wel mogelijkheden bieden, maar nog geen geld, verdwijnt het geld bij de oude media. Dat is vervelend.
‘Door internet is de gezonde kritiek op de media toegenomen, die kan alleen maar bijdragen aan kwaliteitsverhoging. Als er onzin verkocht wordt - en er wordt een hoop onzin verkocht - kan die sneller gecorrigeerd worden. Wat je tegelijkertijd ziet, is dat het nog teveel over meningen gaat en te weinig over feiten. De basis voor meningen moet gevormd worden door kloppende feiten. En er moeten genoeg media zijn - persbureau, site of krant - die dat grondstofwerk blijven doen: klopt dit, heeft hij dit gezegd, spel je die naam zo, wat is de wederhoor op deze zaak. Dat is werk, en dat kan nooit gratis zijn.’

CV Frits van Exter
1955 Geboren in Amsterdam
1977 Utrechtse school voor journalistiek
1978 Redacteur Trouw
1992 Prijs voor dagbladjournalistiek
1998 Hoofdredacteur Trouw
2007 Verschillende projecten voor PCM
2008 Hoofdredacteur Vrij Nederland

Interview: Zangeres Charlie Dée

2008-09-27T03:18:00.000-07:00

Ze is hoogzwanger, zit midden in een verhuizing en is toch nog bezig aan haar derde plaat. Zangeres Renée van Dongen (de echte naam van Charlie Dée) is vastbesloten om de top te bereiken, al is de weg er naar toe soms wat hobbelig. ‘Je moet een onwijs lange adem hebben.’

Huilend stond ze ooit op het station. Ze moest naar Amsterdam voor een fotoshoot waar de platenmaatschappij dik aan zou verdienen. ‘En ik had geen geld voor een kaartje, mijn vriend moest me komen halen.’
De schaduwzijden van het muzikantenbestaan zijn donker, zo donker dat ze nog steeds af en toe overweegt om de handdoek in de ring te gooien. Twee keer per jaar, zegt ze zelf. Laatst nog, deed ze een beroepentest. Ze schaterlacht: ‘Daar kwam uit dat ik boerin moest worden.’
Van Dongen beseft zich dat er legio beginnende muzikanten zijn die dolgraag in haar schoenen zouden willen staan, maar vindt het lastig om dankbaar te zijn voor het succes. ‘Ik heb een vriendin die ook in het vak zit en die wordt er wel eens helemaal gestoord van. Zij is helemaal niet waar ik ben en ik loop te klagen. Maar dat heeft dan gewoon heel erg te maken met verwachtingen die geschept worden, door de platenmaatschappij. En dat het bijna onmogelijk is om te doen.’

Twee maanden
Ze kwam aan op een zwarte opoefiets. Nu zit ze op de bank achterin Rotown en nipt ze aan haar cappuccino. Af en toe leunt ze achterover, haar buik ondersteunend. Over krap twee maanden is ze uitgerekend (dit interview vond media augustus plaats, GM). Ze lacht veel, een aanstekelijk vrolijke schaterlach, maar in het bruin van haar ogen zwemt de berusting die bij de harde realiteit van het muzikantenbestaan hoort. Het belet haar niet om al weer enthousiast te praten over haar derde plaat, waaraan ze op dit moment druk aan het schrijven is. Ze kan moeilijk stilzitten. ‘Ik zit straks drie maanden thuis. Dat is logisch, je wilt natuurlijk met je kindje zijn, maar ik vind het wel lastig dat ik pas weer in december kan beginnen. Het levert allemaal zoveel vertraging op.’
Dat terwijl haar debuutalbum Where Do Girls Come From? nog geen drie jaar oud is en opvolger Love Your Life al een jaar later het licht zag. Dat het snel ging met Van Dongen is met gemak een understatement te noemen. ‘Toen ik mijn eerste plaat schreef heb ik me geen moment gerealiseerd dat andere mensen daar naar gingen luisteren. Ik dacht: dat doe ik gewoon voor mezelf. Na het verschijnen ging het allemaal heel snel: je speelt voor het eerst in het clubcircuit en ik was alleen maar interviews en fotoshoots aan het geven. Vanuit die rush is mijn tweede plaat ontstaan. Over mijn eerste had ik tien jaar gedaan, ik wist helemaal niet hoe productief ik was. Toen ben ik heel hard aan het werk gegaan, veel harder dan achteraf nodig was.’

Hoeksche waard
Renée van Dongen groeide op in Strijen. Een klein plaatsje in de Hoeksche Waard met nog geen tienduizend inwoners, waar ook de wieg van Anton Corbijn staat. Toen al was er altijd muziek, vader en broer drumden, moeder had pianoles. Ook voor haar was er genoeg ruimte om haar passies te verkennen. Op haar vierde stond ze voor de spiegel met een haarborstel te zingen. En de stimulans vanuit het ouderlijk huis is gebleven. ‘Als ik zeg dat ik boerin wordt, zijn mijn ouders de eerste die zeggen: nee, ga door! Ze helpen me heel erg, ook financieel. Ze zijn mijn grootste fans en begrijpen er niets van dat ik nog niet wereldberoemd ben.’
Op haar elfde ging ze naar de Havo voor Muziek en Dans in Rotterdam, daarna naar het conservatorium. Daar kon ze haar draai niet vinden. ‘Toen ik studeerde werd je echt opgeleid tot schnabbelkoningin. Je moest alles kunnen: soul, funk, latin. De tendens was bijvoorbeeld dat je, als je geen soul kon zingen, eigenlijk geen goede zangeres was. Terwijl je mij echt geen soul moet laten zingen, dat is helemaal niet leuk.’

Negenhonderd gulden
Natuurlijk was er wel het studentenleven. Haar ouders betaalden de huur en als ze in een weekend op drie bruiloften speelde had ze negenhonderd gulden. ‘Ik was zeventien, woonde net op mezelf, ik ging helemaal los. Ik vond het ook wel leuk, school, had heel veel vrienden, en ik deed wat ik belangrijk vond, schreef nummers en zette covers naar mijn hand. Maar ik merkte dat ik op een gegeven moment vastliep in dat representatieve, dat schnabbelverhaal. Je wilt je eigen liedjes zingen, maar daar zit eigenlijk niemand op te wachten. En dan kom je toch weer bij dat ongeduldige: ik vond dat ik stagneerde. Ik wil 36 uur in een dag, dat had ik toen ook al.’
Dus, na drie jaar, terwijl ze feitelijk alleen haar eindexamen nog hoefde af te leggen, pakte ze haar biezen. Ze kwam terecht bij de Joop van de Ende musical Elisabeth. Snel werk op hoog niveau. Daar leerde ze veel. Elke dag zat er iemand met een bloknoot in de zaal aantekeningen te maken en laatkomers kregen vijftig gulden boete. Streng, maar eigenlijk was ze er wel aan toe. Op het conservatorium had ze immers de kantjes eraf gelopen en was ze altijd de laatste die haar partijen kende. Dat rammelde Van de Ende er wel uit. ‘Daar leerde ik om iets echt goed te doen, de puntjes op de ‘i’ te zetten. Ik was een beetje een sloddervos. Normaal fietste ik er op mijn charme wel doorheen, maar mijn zaken goed op orde hebben, het écht kennen, dat heb ik daar geleerd.’

Joni Mitchell
Bij het uitkomen van haar eerste plaat werd er kwistig gestrooid met vergelijkingen tussen haar muziek en die van Ricky Lee Jones en Joni Mitchell. Nogal een compliment, vindt ze ook zelf. Maar ze snapt het wel. ‘Ik weet dat het gewoon zo werkt, wij vergelijken graag. Dat heb ik aanvaard. En ik moet zeggen dat ik er heel blij me was bij de subsidieaanvraag. “De Rotterdamse Joni Mitchell”, ik kon het gewoon overnemen.’
De afgelopen maanden stond ze een aantal keer op het podium met haar eigen Joni Mitchell Tribute Tour. Daar gaat ze na haar zwangerschapsverlof mee door en als haar derde plaat uit is wil ze er het theater mee in. ‘Haar muziek naspelen, daar word ik zo gelukkig van. Ik ben veel zelfverzekerder, zing beter en ben veel rustiger; omdat ik niet ook nog eens de verantwoordelijkheid hebt voor de songs, alle liedjes zijn gewoon goed.’

Schrijven
Het was ook deze zangeres die Van Dongen op het conservatorium aan het schrijven zette. ‘Ongelooflijk, ik was zeventien en ik kende Joni Mitchell niet. Toen ik haar voor het eerst hoorde dacht ik: Jezus, komen ze daar nu mee? Het was voor mij echt een openbaring. Dat heb ik nooit met andere muziek gehad. Ik kan haar muziek nog wel tien jaar blijven spelen.’

Zo enthousiast. En dan nog moet je twee keer per jaar op beroepentest.
‘Dat kwam later. Het grappige is dat ik dat pas doe sinds het echt mijn beroep is. Soms is het gewoon zwaar. Het is zo’n romantisch beroep, dat je vaak gaat twijfelen of je wel reëel bent. Stel dat ik mezelf van een afstandje zou mogen bekijken, dat ik op een wolk zou zitten en mezelf zou zien, wat voor advies zou ik mezelf dan geven? Het is moeilijk, ik weet namelijk niet waar het naar toe gaat. Ik weet allen dat het heel lastig is in Nederland.’

Kom je jezelf tegen op het moment dat je geldgebrek hebt, of een kutrecensie leest? Wanneer denk je: sodemieter allemaal maar op?
Lacht: ‘Dat heeft vooral met geld te maken. Dat je, als je moeder jarig is, eigenlijk geen bloemen kunt kopen. Daardoor heb je het idee dat je geen recht hebt op wat je doet ofzo. Zeker omdat je zo hard werkt. Als ik een minimumloon uitbetaald zou krijgen voor de uren die ik maak, zou ik rijk zijn. Ik verdien natuurlijk wel wát geld, maar ik heb alles zelf betaald, dus ik heb best veel schulden. Alles wat ik verdien gaat in de B.V. en zelf krijg ik gewoon loon, en dat is heel weinig. Als ik dan niet rond kom, kan ik heel gefrustreerd raken.’

Dus geld is een maatstaf voor succes.
‘Je moet gewoon kunnen leven, zonder al te veel stress. Kutrecensies heb ik gelukkig al heel lang niet meer gehad en ik hoef niet rijk te worden, maar het is niet alleen dat. Wat ik heel moeilijk vond was dat het duet dat ik in maart met Huub van der Lubbe (van De Dijk, GM) heb opgenomen niet gedraaid werd. Daar kan ik echt van ondersteboven zijn. Niet eens persé om mij, maar om Huub. Het is schandalig. Iemand als Huub van der Lubbe, die dat echt heel mooi heeft gezongen, durven ze te negeren. Echt bizar. Op dat soort momenten kan ik echt denken: nou, weet je...’

Twijfel
Gaat het dan om twijfels aan jezelf of dat je denkt: wat een klereindustrie.
Resoluut: ‘Wat een klereindustrie.’ Beslist: ‘Ja, meestal twijfel ik niet zo aan mezelf. Maar die radio hier in Nederland en de attitude van mensen… Nederland is echt een lastig landje.’

In welk opzicht?
‘Het is heel plat, dus alles wat hip is doet het goed. Het moet allemaal heel catchy zijn, en er is weinig ruimte voor Nederlands product. Iedereen loopt weg met de Engelsen en Amerikanen. Tot vorig jaar was Radio 1 een plek waar je als Nederlands bandje nog wel terecht kon, maar volgens mij hebben ze daar een nieuwe muzieksamensteller, want ik hoor alleen nog maar oubollige muziek.
Tijdens de Olympische spelen hoorde ik een sporter zeggen: “Het is moeilijk met Nederlanders. Op het moment dat je wint ben je het helemaal, en als je vierde wordt zijn ze klaar met je, dan is het helemaal afgelopen.” Als jij op de achtste plek eindigt bij de Olympische spelen schijten ze op je, terwijl je áchtste bent van de hele wereld. We zijn niet trots op ons eigen product, dat is heel jammer. Ook als je speelt: iedereen lult er gewoon doorheen. Moet je eens in België of Duitsland kijken, daar is iedereen muisstil.’

Illusies
Ze wil niet zeikerig overkomen benadrukt ze, maar soms is het gewoon lastig. De meeste mensen, ook zij, koesteren prachtige illusies over het muzikantenvak, maar over het algemeen is het gewoon keihard werken. Spelen met de band is altijd leuk, maar ze staat ook wel eens in Purmerend, voor een zaal met zeventig man. Om half vijf ‘s ochtends thuiskomen kan heel gezellig zijn, maar niet als je om half tien weer een afspraak hebt. En dan is er nog de muziekindustrie, die steeds harder wordt. Want dat de teruglopende cd-verkoop wordt gecompenseerd door een aantrekkend enthousiasme voor liveoptredens weerspreekt Van Dongen. ‘Het gaat op alle gebieden moeilijk. Veel clubs zitten echt in de problemen, ook omdat de subsidie minder wordt. Dat is de politieke kant van het verhaal: eigenlijk krijgt de popcultuur in Nederland geen support.’
Maar goed, ze wil dus niet verzanden in een algemene klaagzang. ‘Dat vind ik wel lastig hoor, aan interviews. Vooral op radio en televisie, dat het niet een soort narcistische toestand wordt.’

Hoe bedoel je?
‘Jij stelt alleen maar vragen aan mij. Ik moet heel erg oppassen dat ik dicht bij mezelf blijf, dat ik geen lulverhaal op ga zitten hangen.’

Over je visie op de wereld?
‘Jij vraagt naar de moeilijke punten van het vak, daar geef ik antwoord op. Maar dan denk ik: ik moet wel oppassen dat ik niet te negatief ben. Je bent continu bezig met hoe je overkomt. Straks staat het zwart op wit en denk ik: “Mijn god, heb ik dat gezegd?” Als je veel geïnterviewd wordt moet je opletten dat je niet narcistisch overkomt. Dat je niet zomaar zit te praten omdat je iets te vertellen moet hebben, dat je jezelf interessanter voor gaat doen dan je bent.’

Schaterlach
Ze twijfelt veel, maar eigenlijk kan ze niets anders dan wat ze nu doet. Elke keer als ze een amusante bekentenis doet is er de schaterlach. Als ze het over lastige levensvragen heeft zakt weg in de kussens van de bank en wrijft ze zachtjes met haar handen over de bolle buik. Nu doet ze het allebei. ‘Komen we er weer op dat ik de kantjes eraf loop. Ik heb tijdens mijn studie ook wel eens andere baantjes gehad. Werkte ik voor mijn vader achter de receptie, waren mijn kleren niet schoon. Kwam hij binnen: “Renée, dit kan echt niet.” Maar ja, ik zit nou eenmaal altijd onder de vlekken. Of in de horeca: als ik moe was en mensen wilden wat bestellen, keek ik gewoon de andere kant op.’ Ze lacht. ‘Nee, iets anders is geen optie. Ik moet dit gewoon doen, en dat kan ik ook.’ Beslist: ‘Het komt goed.’
Ze zit midden in een verhuizing. Samen met haar vriend Martijn, tevens gitarist in haar band, verruilt ze haar loft aan de Rotterdamse Mathenesserlaan voor een dijkhuisje in haar geboortedorp. Handig voor straks, is er altijd een oppasadresje in de buurt. Bovendien: twee muzikanten zo lang op elkaar, in dezelfde ruimte, dat ging eigenlijk niet. Het was dat de buurman regelmatig zijn pianokamer ter beschikking stelde, anders hadden ze elkaar de tent uit gevochten.
In Strijen heeft ze de ruimte en ze verheugt zich op het aan huis werken, ze hebben een studio achter in de tuin. Burgerlijk vindt ze het helemaal niet, en bang voor een creatieve doodstek is ze evenmin. ‘Nee man, het is juist heel erg rock & roll. Gewoon doen waar je zin in hebt. ’s Nachts vuurtjes stoken, drummen, zonder dat iemand daar last van heeft.’

Tweestrijd
Natuurlijk zit ze wel een beetje in tweestrijd, ze woont al bijna haar halve leven in Rotterdam. Maar uitgaan deed ze toch al nauwelijks. Te druk. Ook 2009 zit al weer helemaal vol: tryouts in het clubcircuit met de Joni Mitchel Tribute Tour, haar nieuwe plaat op de markt brengen en in het najaar wil ze het theater in. Ze jaagt maar door. En over die twijfels: daar moet ze gewoon een keer meer ophouden. Huub van der Lubbe schoot laatst - ze zaten in de studio van Radio 2 en zij had weer een dip - nog uit zijn slof: ‘Hoe lang ben je nou eenmaal bezig? Bij ons duurde het zeven jaar.’
Van Dongen: ‘Ik wacht gewoon op dat moment dat we écht gearriveerd zijn. Niet rijk en beroemd, maar dat ik bestaansrecht heb. En dat je niet elke keer van alles hoeft te doen om je zaal vol te krijgen. Dat mensen voor je komen: Charlie Dée poster, zaal vol. Dat is waar ik naar toe wil. En natuurlijk, ook het buitenland, maar nu denk ik: bah, vermoeiend. Natuurlijk wil ik dat heel graag, maar ik heb amper een idee hoe het is om moeder te zijn. Dus dat gaan we eerst maar eens doen.’

Renée van Dongen
1977 Geboren in Strijen
1995- 1999 Rotterdams Conservatorium (niet afgemaakt)
2004 Grote Prijs van Nederland (categorie Singer/Songwriter)
2006 Where Do Girls Come From
2006 Essent Award & Lowlands
2007 Love Your Life
2008 Joni Mitchell Tribute Tour

Interview: Architecte Francine Houben

2008-08-27T02:59:00.000-07:00

Terwijl ze ontwerpt van Birmingham tot Bejing adviseert architect Francine Houben en passant ministeries en burgemeesters. De zakenvrouw van het jaar van 2008 over ondernemerschap, creativiteit en zingeving. ‘Het doel van ons leven is niet om rijk te worden. Als je zekerheid zoekt moet je dit werk niet doen.’

Francine Houben werd uitverkozen tot zakenvrouw van het jaar. Eervol, want het is een blijk van erkenning voor het opzetten van een tachtigkoppig bedrijf dat internationaal zeer succesvol is. Maar uiteindelijk is ze gewoon architect. ‘Iemand die visies en ideeën heeft en die wil realiseren. Ik moest wennen aan de term ‘zakenvrouw’. Ik ben geen zakenvrouw, maar ondernemer.’
De Rotterdamse is roerganger van Mecanoo architecten, dat werkt van Taiwan tot Tirana, en was onder andere verantwoordelijk voor de renovatie van het Rotterdamse World Trade Center en de bouw van de hoogste woontoren van Nederland. Montevideo draagt, met de karakteristiek draaiende ‘M’ op het dak, bij aan het nieuwe elan van de Kop van Zuid - een kosmopolitisch schiereiland dat binnen tien jaar transformeerde van pakhuizenpier tot yuppenwijk en uitgaanscentrum.

Telefonisch
Francine Houben heeft het druk, zo druk dat het geplande gesprek met ROest op de laatste nipper veranderd werd in een telefonisch interview. Maar ze wordt niet geregeerd door haar zakelijke agenda, heeft genoeg ruimte om haar vak te beoefenen, vertelt ze. Bovendien bevinden de lopende projecten van Mecanoo zich allemaal in een andere fase, waardoor het Houben lukt om aan allemaal aandacht te besteden. ‘Ik ben nog dezelfde persoon als 25 jaar geleden, met dezelfde normen, waarden en drive. Het enige is dat je door veel ervaring, en uiteraard ook schade en schande, gewoon een heel professioneel bedrijf hebt gecreëerd. Daardoor heb ik nu eigenlijk veel meer ruimte voor allerlei creatieve ideeën dan vroeger. Toen was ik door onervarenheid, onhandigheid en gebrek aan organisatie eigenlijk heel veel tijd kwijt. Nu heb ik dat helemaal niet meer, ik heb me steeds meer kunnen toeleggen op het creatieve deel van het vak.’

Dat lijkt me mooi.
Lacht: ‘Ja, ik ben een gelukkig mens.’

Maar de drive is dus hetzelfde gebleven. Hoe zou u die omschrijven?
‘Ik merk dat ik altijd, als ik ergens loop of iets zie, bedenk hoe dat anders of beter gemaakt zou kunnen worden. En dan is er gelijk de behoefte om dat te realiseren. Ik heb lol in het combineren van humane, technische en speelse aspecten. De kunst is daarin om architectuur, stedenbouw en landschap met elkaar te vervlechten. En dat kan ik.’

Centraal station
Laten we het gebied rond Rotterdam CS als voorbeeld nemen. Gaat dat goed, of zou u dat volstrekt anders aanpakken?
‘Op termijn zal daar een enorme verbetering plaatsvinden. Het duurt alleen erg lang en ik maak me zorgen om het Schouwburgplein en de Lijnbaan - of dat goed aan gaat sluiten.’

Dat het lang duurt, is dat niet meer regel dan uitzondering?
‘Vaak duren projecten, grote in ieder geval, zeker vijf jaar. Maar zolang als het rond het station duurt is problematisch. Zeker nu ik net uit Beijing terugkom en heb gezien hoe hard de dingen daar gaan. Zo’n lang slepend project is niet goed voor de stad. Mijn kinderen zijn tieners, die hebben bij wijze van spreke hun hele leven niet anders gezien dan dit opengebroken station. Maar helaas, dat kan ik niet veranderen.’

Montevideo
Regisseur Ireen van Ditshuyzen maakte over Francine Houben de korte documentaire Focused Insight. Daarin loopt de architect op een gegeven moment door Montevideo, de toren is net af, en zegt ze: ‘Ik heb ze toch zo gek gekregen.’ Bij bijzondere en intensieve projecten als Montevideo werkt ze heel gedreven, bijna met oogkleppen op. Als die afvallen is er de bijna verbaasde gedachte: ze hebben het nog gedaan ook. Zonder medewerking presteer je als architect niets: ‘Het is geen autonome kunst. Je moet een team player zijn om dingen voor elkaar te krijgen, maar tegelijk heel erg je eigen visie houden. En goed georganiseerd zijn, want het zijn enorme verantwoordelijkheden die je op je schouders neemt.’
Focused Insight gaat voor een groot deel over de werkzaamheden van Houben in de Albanese hoofdstad Tirana, waar ze zich bezig hield met het in goede banen leiden van de oprukkende bouwwoede. Totaal ander werk dan in Nederland: veranderingen in de politieke verhoudingen zorgden ervoor dat lopende processen geblokkeerd werden en dat er nauwelijks meer iets voor elkaar komt. Houben: ‘Dan kan ik ook niets. We zijn nu ook bezig in Taiwan, China en Korea. De democratie, bouwcultuur en overleg functioneren daar op een compleet andere manier dan in Nederland. Taiwan kent een democratie - veel meer dan China, maar is tegelijkertijd heel bureaucratisch. Iedereen moet daar alles kunnen controleren en is bang om corrupt te zijn. Dat is ingewikkeld, want tegelijk willen ze een enorm tempo draaien.’

Puur voor het geld
Moet je daarbij soms het artistieke verruilen voor doelmatigheid? In Tirana willen de opdrachtgevers bijvoorbeeld maar één ding: zoveel mogelijk uit hun vierkante meters.
‘Dat waren projectontwikkelaars die puur voor het geld gingen, terwijl ik, zeker bij een woningbouwproject, denk aan openbare ruimte. Waar de kinderen kunnen spelen, en of iedereen een heerlijk balkon heeft. Maar dat interesseert ze niet, terwijl burgemeester Edi Rama wél denkt aan de opbouw van de stad. Albanië is natuurlijk een land met een verschrikkelijke geschiedenis.’

U geeft in de documentaire aan dat het werk in Tirana slecht betaalt, maar wel een enorme zingeving meebrengt. Welk idealisme ligt hieraan ten grondslag?
‘Uiteindelijk gaat het, ook in mijn beroep, over zingeving. Ik vind het belangrijk om een aantrekkelijke openbare ruimte te scheppen, goede woningen te bouwen, prachtige theaters te maken en daarmee dienstverlenend te zijn aan de maatschappij. Ik laat iets achter. En tegelijk gaat het over het beter willen maken van de wereld.’

In de berichtgeving rond uw persoon ligt recent vaak de nadruk op het feit dat u een vrouw bent in een mannenwereld. Ervaart u dat zo?
‘Daar heb ik nooit over willen praten. Ik heb gezegd: ik probeer gewoon een heel goede architect zijn. Na mijn vijftigste, toen ik misschien wel alles bereikt had wat ik wilde, besefte ik me dat het toch echt wel anders is als je vrouw bent. Voor mijn generatie is de architectuur toch een male dominated vak.’

Hoe komt dat?
‘In de hele geschiedenis zijn er veel beroepen die vooral door mannen worden uitgevoerd. Maar vergis je niet: het is een zwaar en intensief beroep. Het gaat mij niet zo zeer om het onderscheid tussen mannen en vrouwen, ik vind het eerder uniek dat ik ook een moeder ben die geacht wordt voor haar kinderen te zorgen. Want je kunt als vrouw ook een mannenleven leiden. Mannen hebben toch vaak een vrouw achter zich die in feite hun permanente personal assistent zijn. Dat heb ik allemaal niet.’

Nederlandse landschap
De afgelopen jaren woedde, in het publieke en politieke debat, een krachtige discussie over de verrommeling van het Nederlandse landschap. Mede dankzij Francine Houben kwam dit punt hoog op de agenda te staan. Ze uitte in tal van lezingen haar zorgen over zorgwekkende aspecten in het Nederlandse mobiliteitsvraagstuk. ‘Mobiliteit gaat niet alleen over files, asfalt, vertragingen en tolpoortjes, maar ook over mensen die vanuit hun dagelijkse mobiliteit iets zintuiglijks beleven’, stelde ze tien jaar geleden als lid van de VROM-raad. Een automobilist mag volgens haar, terwijl hij in de file staat best wat meer te zien krijgen dan een geluidswal en een bedrijventerrein: stad en landschap kunnen best op een sierlijke manier op elkaar afgestemd worden.
Die overtuiging ligt aan de basis van veel van de ontwerpen die ze met Mecanoo maakt. Tot 2005 hield ze zich daar intensief mee bezig, en nu het onderwerp naar haar mening voldoende geagendeerd is houdt Houben zich verder afzijdig. ‘Ik blijf dit niet jarenlang als missionaris roepen. Iedereen weet het nu, dus kunnen anderen het overnemen. En dat gebeurt ook.’

Is het nog steeds een politiek punt? Want we horen er weinig meer over.
‘De rijksbouwmeester en de rijksadviseurs hebben het opgepakt, het is opgenomen in de architectuurnota en het is een aandachtspunt van bestuurders en gemeenten. Ik heb bereikt wat ik kon, men houdt er veel meer rekening mee.’

Wat zou u in Rotterdam veranderen? Een stad die toch, door de oorlogsgeschiedenis een eigenaardige, soms onoverdachte structuur heeft.
‘Rotterdam is een soort laboratoriumstad, qua architectuur en stedenbouw. Aan het gebied rond het Schouwburgplein en de Lijnbaan moet veel meer aandacht besteed worden. Het probleem is tegelijkertijd dat er op dit moment zoveel op de agenda staat dat dat financieel en procesmatig niet realiseerbaar is. De gemeente moet daar meer keuzes in maken. In die zin denk ik: focus op het centrum, focus op de rivier en focus op de revitalisering van de bestaande wijken. Zo is het heel goed dat er een nieuw Crooswijk komt, er zouden meer nieuwe Crooswijken moeten komen. Dat thema stelt ook Adriaan Geuze (landschapsarchitect, red.) aan de orde: zorg dat de middenklasse weer terugkomt in de stad. Dat is misschien wel de belangrijkste opdracht aan Rotterdam.’

De gemeente is krampachtig bezig hoogopgeleiden aan te trekken en te houden.
‘Precies, dat moet ook. Op zich is Rotterdam een ongelooflijk inspirerende stad. Van de tachtig mensen die bij Mecanoo in Delft werken woont meer dan de helft in Rotterdam. Ze vinden het leuk, maar zo gauw ze kinderen krijgen en daar een fatsoenlijke woonomgeving bij zoeken vertrekken ze. Terwijl Rotterdam eigenlijk, mits er een goede visie ontwikkeld wordt, voldoende ruimte heeft om die binnen de ring aan te kunnen bieden. Daar moet de stad aan werken, want het is, ook voor kinderen, een goede stad om te wonen.’

U werkt veel in het buitenland. Is er wel eens de aandrang om uit Nederland weg te gaan?
‘Nee, ik blijf in Nederland - en ik blijf ook in Rotterdam. Ik heb mijn hele leven veel gereisd, dus dat past wel bij mijn levensstijl. Het is altijd heerlijk om terug te komen.’

Permanente spiegel
Wat maakt Nederland - en Rotterdam - zo leuk?
Denkt even na. Dan: ‘Als je zoveel reist, vormt dat een permanente spiegel voor je eigen land. Wat Nederland uniek maakt is de enorme stabiliteit, het feit dat je heel goed je kinderen kunt laten opgroeien. Het is een grote rijkdom dat arm en rijk niet zo veel uit elkaar liggen. Bovendien is er veel intellect aanwezig en zijn er, als je ze weet te vinden, veel inspirerende mensen. Uiteraard heeft Nederland, door de democratie, ook langere processen. Daardoor duren projecten zolang. Maar ik voel mij zeer bevoordeeld om hier te zijn opgegroeid en te wonen.’

Op die lange processen en enorme regelgeving wordt vanuit liberale hoek nogal eens gemopperd, vooral door mensen die een eigen bedrijf hebben. Vormen die voor u een groot probleem?
‘Toen ik zakenvrouw van het jaar werd, dacht ik: nou ga ik eens aan de orde stellen waar ik tegenaan loop met mijn bedrijf. Voorbeeld: als ik een project in Taiwan win, is het voor mij heel belangrijk dat ik een paar Taiwanese mensen in mijn bedrijf krijg en dat er een paar Nederlandse mensen daarheen gaan. Essentieel voor het succes van internationale projecten is communicatie, elkaar snappen, techniek uitwisselen. Als gevolg van de vreemdelingenwet is Mecanoo daar minstens een jaar mee bezig. Het blijkt dat je als bedrijf wel een kennismigratie status kunt krijgen, maar dat de lonen in die regeling zijn afgestemd op mensen van Shell, Philips en andere multinationals. Als ik dat dan communiceer met de betrokken instanties, is men wel degelijk bereid om te kijken of die regels niet aangepast moeten worden. Dat is ook onderdeel van het ondernemersschap: niet klagen, maar zorgen dat je het oplost.’

Prof. ir. Francine M.J. Houben
1955 Geboren in Sittard
1984 Oprichting Mecanoo architecten
1984 Bouwkunde TU Delft
1997-2000 Lid VROM-raad
2000 Leerstoel mobiliteitsethiek TU Delft
2001 Honorary fellowship Royal Institute of British Architects
2003 Directeur/curator Eerste Internationale Architectuur Biënnale Rotterdam
2006 Montevideo, Rotterdam
2007 Visiting professor Harvard University, USA
2008 Zakenvrouw van het jaar

Interview: Ex-rembo Theo Wesselo

2008-05-08T08:17:00.001-07:00

Een hele generatie groeide op met de poep-en-pies humor van zijn Rembo & Rembo. Theo Wesselo verklaart zichzelf, treurig kuddegedrag en de Nederlandse televisie. ‘Hilversum wordt door schijterds geregeerd.’

‘Het is zo’n dom idee dat mensen denken dat je, als je iets leuks doet, er de rest van je kloteleven mee moet doorgaan.’ Theo Wesselo hangt in zijn sportshirt wat losjes achterover in zijn stoel. De armen onder de tatoeages, zijn hals behangen met kettingen. Hij lurkt aan zijn flesje Duvel als een versleten zeebonk. Bijna tien jaar lang, van 1987 tot 1995, maakte hij samen met Maxim Hartman het komische sketchprogramma Rembo & Rembo voor de VPRO. Elke zondagochtend bestookten ze de jeugdige Villa Achterwerk-kijkers met de nodige dosis flauwe grappen.

Humor van de een-na-bovenste plank noemden ze het zelf, met een grapdichtheid van 98,9 procent. Het succes van de serie achtervolgt hem. Nog regelmatig wordt hij aangeklampt door fans. Soms is dat vervelend, maar hij heeft zich er bij neergelegd. ‘Het is hetzelfde als dat je elke dag een biertje drinkt. Daar leer je mee omgaan. Het is geen echte handicap, het is gewoon. Als er dingen zijn die je niet kunt veranderen, kun je ze beter aannemen en er mee omgaan. Als ik me eraan ga irriteren - en dat is wel gebeurd - maak ik de kwaliteit van mijn leven een stuk minder.’Misschien is het zijn vloek, zoals er volgens hem op iedereen een vloek rust die uit zijn geboortestad Ridderkerk komt. ‘Als je ziet wat er met al die gasten gebeurt. Het is als een soort kankergezwel dat zich over al die mensen uitspreidt.’ Waarop hij relativeert: ‘Maar op zich: niks mis mee. Dat houdt het een beetje levendig.’

Je doet alsof het verschrikkelijk is dat je daar vandaan komt.

‘Nee maar ja, je kunt er niets aan doen. Het blijkt zo te zijn dat er met al die gasten wat mis is. Eigenlijk op elke manier wel.’

En bij jou is het wel in de haak.

‘Nee, maar ik weet niet of die vloek mij al in de gaten heeft.’

Wat denk je?

‘Nou ja, sommige mensen vinden een vloek iets negatiefs. Ik vind het wel iets positiefs. Zolang je er niet aan onderdoor gaat.’

Schichtig

Toen hij binnendenderde in Rotown, waar we op deze bewolkte dinsdagmiddag hebben afgesproken, schrok ik een beetje van hem. Onrustig liep hij regelrecht naar de bar en kwam hij, na een rondje handenschudden, bij fotograaf Ronald Mersie en mij aan tafel zitten. Zijn ogen, met fijne gesprongen adertjes doortekend, schoten wat schichtig heen en weer. ‘Eeh, ik moet nog even, eeh’, waarna hij de trap opliep richting toiletten en bijna gelijk weer terug kwam. Was hij zenuwachtig? Gestrest? Misschien aan de drugs, schoot het door mijn hoofd. Het eerste deel van het gesprek liep voor geen meter. Hij ontweek de vragen, begon vanuit het niets over iets anders en staarde naar buiten. ‘Ik zie die mensen hier langslopen: alsof ze dood zijn.’

Nu zit hij aanmerkelijk relaxter voor me, maar nog steeds springt hij van de hak op de tak en kraait hij dingen uit waarvan ik niet weet of ik ze serieus moet nemen. Ik denk dat hij ze vaak zelf niet eens serieus neemt. ‘Johan Cruijf zei dat toch ooit: ‘Een gulden is rond, of een euro is rond. Tja, ik weet ook niet. Ik kan overal wat over zeggen. Maar je kunt ook strakker gaan vragen.’

Dat kan ik doen. Het probleem is echter dat ik niet zo goed weet wat ik van hem wil weten. Ik wilde hem spreken omdat ik steeds vaker mensen tegenkom die enthousiast herkennend beginnen te knikken als ik begin over zondagochtenden in pyjama met twee kale, in fleurige pakken gestoken kerels op de buis. Dan worden er gelijk sketches naverteld en favorieten uitgewisseld - ‘ken je die van de timmerman?’ Ik was benieuwd waar die mannen zijn gebleven die dat in mijn kindertijd verzonnen. En wat ze nu doen.

Ja, dat is een begin.

Als ik vraag naar zijn dagindeling vertelt hij dat hij net een huis gekraakt heeft. ‘Maar dat zijn niet de dingen die jij bedoelt. Er zijn mensen die ‘s ochtends opstaan, naar hun werk gaan en weer thuis komen. Waar ben je dan mee bezig? Bij mij staan er allemaal dingen naast elkaar. Als een sjovel schuif ik allerlei dingen voor me uit. Van alles. Gezeik met wijven bijvoorbeeld, altijd word je daar ziek van. Heb ik ook nog kinderen. Die zijn tof, maar ook vervelend.’ Hij haalt zijn schouders op en relativeert: ‘Maar kinderen moeten vervelend zijn, dat is juist leuk.’

Mietje

De meeste aandacht gaat naar zijn band: Hausmagger. Recht-toe-recht-aan Nederpop, simpele instrumentatie met zijn karakteristieke stem. Het heeft wel wat van Bob Fosko.

Zelf weet hij niet zo goed waar hij het mee moet vergelijken. ‘Je moet zelf maar kijken. Het is niet van dat Dijk-gezeik. Eerder Rammstein. Vooral als ik in het Duits zing. Dan merk je dat die zanger van Rammstein eigenlijk een mietje is.’

De omschrijvingen maken hem niet zoveel uit. Als het maar goede songs zijn. Deze zomer staan ze op De Parade. ‘Vorig jaar juni zijn we begonnen en ze boden ons direct een tent aan.’ Hij doet een beetje lacherig over het culturele netwerk. ‘Dat kringetje van de parade; het is geen kringspier, maar daar heeft het wel wat mee te maken.’ Belangrijker vindt hij het dat mensen naar ze komen kijken. ‘Het is een succesje als ze denken: “Ik hoef me niet te schamen dat ik daarnaar geluisterd heb.” Kun je nagaan dat je je niet hoeft te schamen als je het gemaakt hebt.’

Het is duidelijk dat hij er zin in heeft, maar bang is voor de op de loer liggende sleur. Ze trekken alle vier de steden langs, maar hij huivert bij het idee dat ze elke dag de bühne op moeten. Hij is allergisch voor regelmaat. Maar treedt die zelfs op bij een reizende kermis als De Parade? ‘Nieuwe mensen zijn na een dag al weer hetzelfde. Dat is niet erg, maar het is wel erg als je veroordeeld bent tot elkaar.’ Als ik hem vraag of hij geen comfort of vertrouwen ervaart in de omgeving van bekende mensen, reageert hij cynisch. ‘Meestal is het andersom. Dat mensen naar jou toe komen voor comfort of vertrouwen.’

Zou je jezelf als rusteloos omschrijven?

‘Misschien is dat wel een goede omschrijving ja. Maar ja, bij rusteloos denk je aan iemand die geen rust heeft.’

Word je rustiger naarmate je ouder wordt?

‘Dat weet ik eigenlijk niet, dat gaat geleidelijk. Ik denk het niet, het is hetzelfde gebleven. Als ik het niet leuk vind ga ik weg. Dat is wel lullig, maar het maakt me wel tot wie ik ben. Maar dat doet iedereen toch?’

Er zijn ook mensen die zich vast laten roesten.

‘Ja, maar dat heeft alleen te maken met beleefdheid.’

Ben jij dan onbeleefd?

‘Nee, maar wel eerlijk. Het wordt alleen vaak niet begrepen.’

Mensen houden niet van eerlijkheid.

‘Ik denk van wel, maar niet op dat moment.’

Natuurlijk is het soms onvermijdelijk om bepaalde omgangsvormen en netwerkmethoden te adopteren. ‘Daar heb je managers voor. Die moeten dat gaan regelen. Als je wilt dat mensen luisteren of kijken naar dingen die je doet, moet je je neerleggen bij dat systeem. Dat kan ik jammer vinden, maar het hoort erbij. Als je iets jammer vindt, ga je thuis op de bank zitten en iets jammer zitten vinden. Daar heb je niets aan.’

Ik refereer aan een sketch van Rembo & Rembo, waarin personage Harry Turtle aangeeft dat hij het jammer vindt dat hij niets kan zien als hij zijn ogen dichtheeft. En daarom ogen op zijn oogleden getekend heeft.

‘Ja, die was goed gelukt ja. En iedereen kan dat. Heel eng kan dat zijn, bijvoorbeeld als je de deur open doet. Het grappige is dat je het effect dan zelf niet ziet. Maar dat maakt niet uit. De camera is zo’n prachtige uitvinding.’ Hij neemt een geleerd toontje aan. ‘Die laat ons dingen zien, die zelfs de spiegel ons niet laat zien.’

La met sketches

Het was een mooie tijd, benadrukt hij. Maar op een gegeven moment was het genoeg. ‘Volgens mij hebben we het twintig jaar gedaan. Dat is net zo lang als je hebt geslapen, als je zestig bent. Op een gegeven moment komt het je strot uit. Een grap is niet leuk meer als twee mensen me over elk wissewasje vragen: “Is dit leuk?” Dan weet ik ook niet meer of het leuk is.’

Hij spreekt Maxim Hartman nog af en toe. Laatst nog, in een Amsterdams café, hadden ze het erover hoe vaak ze herinnerd worden aan de samenwerking. En heel voorzichtig borrelde het idee op om de koppen weer eens bij elkaar te steken. ‘Ik heb thuis een la met sketches, want ik schrijf vaak dingen op. Dat zou nu gewoon een gouden serie worden. Voorwaarde is dat we onder de zelfde omstandigheden kunnen werken als toen. We mochten alles maken. Maar die gasten die jou een vrijbrief geven bestaan eigenlijk niet meer in Hilversum. Ze zitten daar alleen maar naar elkaar te kijken. Het zijn allemaal schijterds. Hilversum wordt door schijterds geregeerd.’

Hij kijkt zelf nauwelijks televisie, heeft momenteel niet eens een toestel thuis. Vindt hij het tijdverspilling? ‘Als ik kijk vind ik het sowieso niet zonde van mijn tijd, want dan zie je wat er aan de hand is. Maar ik kijk meestal Discovery.’ Hij ergert zich aan de cultuur waarin mensen elke avond naar dezelfde hoofden zitten te kijken. ‘Ik begrijp niet dat iedereen daar niet helemaal gek van wordt. Als ik naar een programma zit te kijken, zie ik dezelfde persoon even later in een ander programma zitten, op een ander net. Die ene gozer heeft dan een gastrol in een ander programma, waar hij niet degene die geneukt wordt, maar degene die aan het neuken is. Maar je kunt je er beter bij neerleggen, bij dingen die je niet kunt veranderen.’

Dat is natuurlijk de vraag. Jij bent televisiemaker, dus jij kunt er iets aan doen.

‘Dat is niet waar. Het is toch ook niet zo dat Philip Freriks iets aan de wereld kan veranderen omdat hij een nieuwslezer is? Ik ben programmamaker, maar ik kan niets veranderen aan hoe het daar in elkaar zit. Het is een heel ouderwetse structuur. Mensen houden elkaar de hand boven het hoofd en ze bewaken hun eigen plekje. Eigenlijk is het een grote stoelendans. De stoelen zijn bijna op, dan gaat iedereen steeds langzamer lopen en elkaar een beetje in de gaten houden.’

Maar dat zou je dus niet hebben als je op internet dingen zou gaan doen.

‘Als je iets maakt, moet je publiek hebben. Dat is een voorwaarde. Het heeft geen zin om je eigen site te maken als daar maar dertig mensen komen kijken.’

Maxim Hartman heeft een humorpromotiesite, maar daar komen dan maar drie man en een halve paardenkop kijken?

‘Ikzelf kom er niet eens, dus ik weet het niet. Ik kan me voorstellen dat er sites zijn die tientallen duizenden mensen trekken, maar er zijn gewoon bepaalde platforms die bij uitstek geschikt zijn om je kunstje te laten zien. Anders is het gewoon een beetje zonde van de moeite.’

Taakstraf

Begint iedereen een eigen weblog, heeft hij er doodleuk geen zin in. Hij is geen kuddedier, meer een eigenwijze puber. Wat anderen hem voorschotelen wuift hij weg en autoriteit kan hij maar moeilijk verdragen. ‘Ik moest laatst een taakstraf doen van zestig uur. Toen ben ik bijna ontslagen, zoals ze dat noemen.’ Hij lacht zijn flauwe Rembolach. ‘Een vaste baas is een beetje moeilijk als je er niet helemaal achter staat. Het is wat je wilt: of je begint voor jezelf, of je laat je leiden.’

En dat laatste is niets voor hem. De aanpassingsproblemen lopen als een rode draad door zijn leven en speelden hem op de Rotterdamse kunstacademie al parten, waar hij na vijf jaar geen examen mocht doen. ‘Ik ben daar met oorlog weggegaan.’

Een ander terugkerend thema is zijn korte spanningsboog. Kort en krachtig moet het zijn, net als de Rembofilmpjes. En als iets hem tegenstaat, vlucht hij. Zoals hij Nederland misschien ook ooit de rug toe keert. Al vindt hij het lastig om zich daar iets bij voor te stellen. ‘Mijn fantasie is groot en levendig. Maar dat is misschien juist vervelend. Soms denk ik na over een mooie landboerderij.’

Ga je je in de middle of nowhere niet helemaal de pleuris vervelen?

‘Ja, maar misschien ook niet. Ik kan me er geen voorstelling bij maken.’

De noodzaak is niet groot genoeg?

‘Ik weet het niet, nu heb ik genoeg te doen. Maar soms voel ik de noodzaak wel. Dat komt vooral door de mentaliteit die ik tegenkom.’

Maar is dat Nederland of de tijdsgeest?

‘Ik denk dat in Amerika veel meer mogelijk is. Maar ik neem het niemand kwalijk, Nederland is gewoon klein.’

Rotterdam ook.

(Hij trekt een wijsneuzerig gezicht) ‘Rotterdam is zelfs nog veel kleiner dan Nederland. We hadden laatst een optreden en toen kwam de oude manager van Herman Brood kijken. Die zei: “Jullie plek is Duitsland.”’

Zonder glas

Terwijl de fotograaf zijn toestel uitpakt en de eerste kiekjes schiet, komt de serveerster een nieuwe ronde bier brengen. Wesselo kijkt verrast op. ‘Door jou wil ik wel bediend worden’

Het meisje zet het flesje op tafel en vraagt of hij een glas wil.

‘Nee, never. Weet jij wat mijn record is van deze dingen.’ Hij houdt zijn Duveltje omhoog. ‘In de zon, zonder glas. Nou?’

Het meisje weet het niet.

‘Achttien’, stelt hij trots, om vervolgens te vertellen over een vrouw die hem die middag maar bleef vragen om geslagen te worden. ‘Die was na drie biertjes al een beetje dronken. Ik zei: “doe normaal joh.” Maar na achttien biertjes heb ik haar een beschaafd tikje verkocht. Wat Duvel wel niet doet hè, met mensen.’

Het zijn dit soort uitspraken die me doen denken aan de Amerikaanse journalist Hunter S. Thompson. Net als de schrijver van Fear and Loathing in Las Vegas lijkt de man tegenover me continu op het randje te leven. Balancerend tussen goed en slecht, legaal en illegaal, ziek en gezond, hilarisch en gestoord.

Als je gek werd kon je daar maar beter voor betaald krijgen, vond Thompson, anders werd je opgesloten. Het lijkt Wesselo op het lijf geschreven. Ooit was hij zelfs journalist, grapt hij. ‘Als Tampie, dat vond ik wel leuk.’

In deze op zich zelf staande serie - een spin off van de ‘Mag dat?’ sketches uit Rembo & Rembo - interviewde hij, in een jurk en met twee blonde vlechten, bekende en minder bekende Nederlanders. Gewapend met een lollie als microfoon stelde hij de meest stomme vragen. Nog steeds een groot succes, benadrukt Wesselo. ‘Die heeft ook weer een aparte clan om zich heen verzameld. Kijk maar hoeveel Tampies er met carnaval voorbij komen.’

Vermoeide berusting

Ondanks zijn kritiek op de mentaliteit in Nederland lijkt hij zich geen moment te beseffen dat het ook anders kan. Elke zin die hij uitspreekt ademt een soort fatalisme, een vermoeide berusting. Maar hoewel hij het soms anders doet voorkomen, wantrouwt hij de wereld niet. ‘Volgens mij heb je pas wantrouwen als de wereld zich anders voordoet dan hij in werkelijkheid is.’

Dat doet hij toch continu?

‘Nee, hij is gewoon zoals hij is. Wantrouwen is een soort paranoïde instelling.’

En die heb jij niet?

‘Nee, je ziet toch wat er aan de hand is? Met wantrouwen schaad je jezelf. Dan denk je dat er iets achter zit, dat de wereld schijn is. Maar volgens mij zit er niets achter.’

Hij noemt zichzelf apolitiek, heeft nog nooit gestemd. ‘Ten eerste omdat ik altijd het stemblaadje kwijtraak, ten tweede omdat ik niet weet welke dag het is en ten derde omdat ik vind dat je niet moet stemmen op één iemand. De ene dag stem je erop en de andere dag is het een asshole.’

Dat zou je wantrouwen kunnen noemen.

‘Het is geen wantrouwen, het is meer een niet vertrouwen.’

Wantrouwen dus.

‘Ow ja. (grinnikt) Nee, het is zelfs een negering. De kunstenaar Max Beckman sprak ooit over de geestelijke mens en de politieke mens. Die laatste is alleen bezig met organiseren en het willen dat alles in een bepaalde richting gaat. De geestelijke mens houdt zich bezig met wat er in hemzelf gebeurt. Zoals de kunstenaar: iemand die schoonheid om wil zetten in beeld. Politiek interesseert mij geen reet. Ik weet ook wel dat het een teringzooitje zou worden zonder politiek, maar ik heb het nog nooit meegemaakt.’

Massahysterie

De buitenwereld doet hem weinig. Ook op zijn eigen vakgebied: maar weinig humoristisch bedoelde programma’s weten zijn aandacht te trekken. De Lama’s bijvoorbeeld, op dit moment een van de best scorende programma’s op de Nederlandse televisie, vindt hij niets. ‘Het is een soort massahysterie. Ik maak altijd onderscheid in geconcentreerde humor - uitgedachte, gefilmde humor die is gesublimeerd tot een goede grap - en losse shit. De Lama’s is hele ruwe, vaak hele slechte, slappe humor, waarvan mensen denken: “Waarschijnlijk is er wel iets in deze zin waarom ik zou kunnen lachen.” En dan doen ze het ook.’ Hij lacht een zenuwachtig hyenalachje. ‘Ik heb een keer een filmpje gedaan met Jeroen van Koningsbrugge (één van de lama’s, red.). Tijdens het wachten in de camper heb ik toen ontzettend gelachen met die gozer. We kwamen heel dicht bij elkaar qua humor. Hetzelfde wat ik tijdens het verzinnen van de sketches met Maxim had, had ik met hem. Maar jammer genoeg zie ik dat niet zo terug in de dingen die hij doet.’

Verder vindt hij Hans Teeuwen wel ‘een goede peer’. ‘En Theo Maassen is ook wel leuk. Maar soms zie ik weer dingen waar hij zich druk om maakt en ik niet. Dat geeft er dan weer een soort smet op. Maar dat is allemaal onbelangrijk.’

Wat vind je dan wel belangrijk?

‘Dat ik nu weer moet zeiken bijvoorbeeld. Als ik dat niet doe heb ik een natte broek.’

Maar je relativeert heel veel.

‘Wat belangrijk is, zijn je kinderen. Dat die een goed gevoel en een goede basis hebben. Voor de rest is er eigenlijk niets belangrijk.’

Ooit had je geen kinderen.

‘Dan is er dus ook niets belangrijk. De verantwoordelijkheid voor kinderen is groot en die moet je ook weten te relativeren. Maar als er iets van belang is, zou het daar wel mee te maken hebben. Op de tweede plaats komt het respect voor andere mensen. Kinderen zijn zo te vormen, dat is gevaarlijk. Zelf houden ze er aan de andere kant helemaal geen rekening mee. Ik kwam die gasten van mij na een poosje weer tegen en vertelde ze dat ik ze lang niet had opgezocht omdat ik een beetje een moeilijke periode had gehad. Het enige dat ze zeiden was: doe nog eens zo… (hij rolt zijn rechtermouw op en spant zijn spierbal, die een half bloot meisje siert). Dan wilden ze met hun vinger aan haar billen zitten. Alleen dat is dan belangrijk. Te gek toch: je denkt dat je wat uit moet leggen, terwijl zij daar helemaal niet bezig zijn.’

En dan moet hij echt naar het toilet. Als hij terugkomt, met een telefoon aan zijn oor, gaat hij niet meer zitten. Hij moet nog naar de Piekfijn, geheugen halen voor zijn computer. Hoewel hij van tevoren expliciet vroeg of hij het interview voor publicatie nog mocht lezen, lijkt hij er nu wel vertrouwen in te hebben. Alleen de vraag of hij de geluidsopnames op mp3 kan krijgen. ‘Vind ik leuk. Als ik dan dronken thuiskom, ga ik lekker naar mezelf zitten luisteren.’

Hij trekt zijn blauwe Adidas-windjack aan, geeft me een hand en zwiert de straat op.

Als de fotograaf en ik na het afrekenen ook buiten staan, zien we hem in de verte met grote stappen over de Oude Binnenweg tijgeren. Zijn jasje fladdert vrolijk om hem heen.

Even denk ik nog aan Hunter S. Thompson, die zijn alter ego Doctor Gonzo uitwuifde met de woorden: ‘There he goes, one of gods own prototypes, a high powered mutant of some kind never even considered for mass production. Too weird to live and too rare to die.’

Dan slaan ook wij onze jassen dicht en gaan elk onze eigen weg.

Theo Wesselo (1963) is acteur, programmamaker, beeldend kunstenaar en muzikant. Hij groeide op in Ridderkerk en studeerde samen met Maxim Hartman aan de Rotterdamse Willem de Kooning Academie. Voor de VPRO maakte hij programa’s als Rembo & Rembo, Tampie en werkte hij mee aan de absurdistische animatieserie Purno de Purno. In 2001 speelde hij in de Nederlandse film Random Runner. Zijn band Hausmagger staat vanaf 12 juni op De Parade.

Interview: Hoofdredacteur NRC Handelsblad & nrc.next

2008-05-08T07:13:00.000-07:00

Terwijl in krantenland de alarmbellen rinkelen, blijft de NRC hoofdredacteur optimistisch. Birgit Donker over ontlezing, gratis kranten en het belang van interesse in het buitenland. ‘Het is echt onzin om te denken dat de papieren krant op dit moment achterhaald is.

Vorige zomer bood Geert Wilders een stuk aan op de burelen van NRC Handelsblad, waarin hij fulmineerde tegen de Islam. Slecht geschreven, vonden ze op de redactie. Dus toen de PVV-voorman weigerde het te herzien, besloten ze het niet te plaatsen. Birgit Donker: ‘Wij vonden dat het stuk onvoldoende onderbouwd was. Het ging niet om zijn boodschap, maar om de vorm.’

Het pamflet kwam uiteindelijk terecht bij de Volkskrant die, bij monde van hoofdredacteur Pieter Broertjes te kennen gaf iemand met negen zetels in de tweede kamer een podium te moeten geven. ‘We hebben ook niet gezegd dat we het nieuws niet wilden brengen’, verklaart Donker. ‘Maar NRC heeft een bepaalde standaard. Wat op die opiniepagina verschijnt, valt mede onder onze verantwoordelijkheid. Daar wijken we, ook voor iemand met negen zetels, niet vanaf. Het zou toch raar zijn dat iemand zonder zetels, maar mét een interessant verhaal, anders beoordeeld wordt.’
De hoofdredacteur leunt ontspannen, maar alert met haar ellebogen op de grote vergadertafel in haar werkkamer. Ingelijste beschilderde krantenpagina’s sieren de muur boven haar hoofd en bij haar bureau hangt het enorme zwarte beeld van een flatscreentelevisie – ‘hij staat normaal altijd aan hoor’. In de hoek staat een zwarte piano te glanzen die natuurlijk veel te weinig bespeeld wordt, en buiten razen de auto’s over de A20. Onafgebroken, net als de informatiestromen die NRC bevaart. Toch wordt hier binnen de tijd regelmatig stil gezet. En dat is volgens Donker de reden dat de krant niet als een kip zonder kop met de meute mee rent. Al bij haar benoeming als hoofdredacteur, eind 2006, gaf ze te kennen de trivialisering en neiging tot massabereik – volgens haar bij veel andere media waar te nemen – buiten de deur te willen houden. En ze denkt wel dat dat gelukt is. ‘Wat je ziet is dat veel kranten en andere media over hetzelfde berichten. Wij proberen toch eigenwijs te blijven. Zo is het buitenland enorm belangrijk voor ons. Nederland raakt meer in zichzelf gekeerd, maar wij willen naar buiten blijven kijken. En dan niet alleen naar Amerika.’ Ze haalt een artikel aan van een week eerder, waarin de Singaporese schrijver Kishore Mahbubani van leer trok tegen de in zichzelf gekeerde blik van het Westen. ‘Dat zijn onderwerpen waar wij ook aandacht aan willen blijven besteden. Dus niet alleen maar de waan van de dag, maar ook: wat ligt er achter en wat gebeurt er nog meer in de wereld.’

Donker neemt een slok van de espresso die haar secretaresse in plastic bekertjes voor ons heeft neergezet. ‘De krant is geen meneer meer’, werd er bij haar benoeming anderhalf jaar geleden geschreven. Opmerkelijk, vindt ze zelf, dat het gros van de aandacht toentertijd daar naar uitging. Toch is het begrijpelijk, want ze is niet de stereotype belichaming van een journalistieke mammoet die een hoofdredacteur volgens sommigen misschien zou moeten zijn. Ze oogt tenger, is sierlijk gekleed en de verantwoordelijkheid en werkdruk uiten zich enkel in de soms strenge trekken in haar vriendelijke gelaat en het slaaptekort dat lichte espressoringen rond de ogen trekt. Ze vaart een eigen koers en onttrekt zich aan de storm die door de dagbladenwereld waart.

Zo moet ze nuanceren als collega’s beweren dat consumenten nieuws als gratis zijn gaan beschouwen. ‘Niet zo zeer dat het gratis is, maar dat het op andere manieren komt. Televisie is natuurlijk ook niet gratis; we betalen met zijn allen mee aan de publieke omroep.’ Toch lijkt een krant niet meer noodzakelijk voor de dagelijkse nieuwsvoorziening, en hoewel de oplagecijfers van de betaalde dagbladen sinds het einde van de vorige eeuw inderdaad een gestage daling laten zien, denkt de journaliste daar anders over. ‘Toen wij twee jaar geleden met nrc.next begonnen, een betaalde papieren krant voor juist die generatie die al heel veel informatie krijgt via televisie, radio en internet, verklaarden mensen ons voor gek. En inmiddels verkopen we meer dan 70 duizend exemplaren per dag.’

‘Er is natuurlijk nooit iets gratis’, zegt Donker. De Pers, die volgens uitgever Cornelis van den Berg dagelijks zestigduizend euro inlevert, is het levende bewijs. ‘Als je iets maakt kost dat geld en een gratis krant wil dat geld van de adverteerders alleen krijgen. Dat kan alleen als je veel adverteerders hebt, maar de Pers wil ook nog een kwaliteitskrant zijn.’ Ze benadrukt dat goede journalisten, een correspondentennetwerk en een kunstredactie vereisten zijn voor zo’n krant en dat die ingrediënten niet voor het oprapen liggen. Bovendien is ze er van overtuigd dat mensen kwaliteit herkennen en ook best bereid zijn daarvoor te betalen. Want wat kost het nou eenmaal? ‘Echt niet zoveel, als je bedenkt wat je er voor krijgt. Het hele idee dat het maar gratis zou moeten zijn, daar geloof ik niet in. Kwaliteit kost geld.’

***

Jongeren die geen kranten meer lezen? Onzin, dat hangt er maar vanaf hoe je het brengt. Complexe buitenlandjournalistiek scoort niet meer? Als je het goed opschrijft heus wel. Geduldig pareert de grande dame van de Nederlandse journalistiek het pessimisme van collega’s. Terwijl andere kranten met de komst van internet allerlei doemscenario’s ophoestten, bleef Donker opvallend optimistisch. Haar redenatie: gratis en betaald bij elkaar, worden er in Nederland meer kranten gelezen dan ooit. Het gaat goed met nrc.next en de oplagedaling van NRC Handelsblad neemt af: genoeg aanleiding om te constateren dat er behoefte is aan kwaliteitsinformatie. ‘Het idee dat iedereen alleen maar leuk en oppervlakkig zou willen, geloof ik echt helemaal niet.’

Te lang zijn internet en kranten als twee afzonderlijke media gezien, vindt ze. ‘Internet is maar een manier van informatie verspreiden, wíj zijn ook internet. Wij kunnen ontzettend veel op internet, juist omdat we die redactie en die kennis hebben. Als krantenconcern moet je je aanpassen. Dat is moeilijk, maar aan de andere kant ook leuk, meegaan in de maatschappij. Ik geloof dat het beeld dat het zo slecht zou gaan met kranten aan het kantelen is. Je zou zelfs kunnen zeggen dat kranten straks nog het enige massamedium vormen dat overblijft.’ Zowel televisie als radio zijn aan het versnipperen, denkt ze. En wat vaak vergeten wordt, is dat Nederlandse kwaliteitskranten winst maken. Waarmee ze een uitzonderingspositie innemen: ‘Het concern van The Guardian financiert die kwaliteitskrant met andere bladen, zoals een autoblad. Ik snap het pessimisme wel, maar kranten zijn vitaal genoeg om zich aan te passen aan de nieuwe situatie.’

***

Meer aandacht voor pretonderwerpen als lifestyle en zingeving heeft volgens Donker geen invloed op traditionele journalistieke basisingrediënten als binnenlands en buitenlands nieuws. ‘Wat je wel ziet is dat de krant meer duiding en achtergronden is gaan geven. Vroeger stonden er op de voorpagina heel veel kleine berichten. Lezers weten nu al heel vaak wat het laatste nieuws is en willen meer weten hoe ze dat moeten duiden. Dat is een verschuiving die duidelijk zichtbaar is. En dat zie je niet alleen in de bijlagen, maar in de hele krant.’ Ze trekt een oude editie van NRC Handelsblad naar zich toe. ‘Kijk: hier krijg je op de voorpagina van het economiekatern meteen een analyse over de kredietcrisis voorgeschoteld.’ Ze bladert wat door en vertelt dat er vaak ook op voorpagina’s al achtergronden en reportages worden aangeboden. ‘Je ziet vaak voorpagina’s waarop één onderwerp uitgediept wordt.’

Joris Luyendijk, voormalig Midden-Oosten correspondent voor NRC Handelsblad, beschrijft in zijn boek Het zijn net mensen (2006) de hindernissen en valkuilen die een journalist tegenkomt in zijn werk. Zelf werd hij er vaak moedeloos van; korte nieuwsberichten en journaalpraatjes werden door iedereen gezien, terwijl een inhoudelijk achtergrondstuk slechts een enkeling bereikte. Donker beseft dat het een probleem is, maar wil het niet zo cru stellen. ‘Het is niet zo dat stukken die ín de krant staan niet gelezen worden. Hij is zelf het levende bewijs dat het mogelijk is complexe situaties heel goed uit te leggen.’

‘Hij zegt in zijn boek dat journalistiek in een dictatuur onmogelijk is. Dat ben ik niet met hem eens. Mensen als Koert Lindijer in Afrika en Bernard Bouwman die regelmatig naar Syrië gaat, bewijzen dat je met goede contacten en kennis van het land goed kunt duiden en opschrijven wat daar gebeurt. En andersom: dat we in Nederland ook niet weten wat de bevolking denkt.’

Toch maakt Luyendijk zeker een punt. ‘Wat hij goed onder woorden heeft gebracht zijn de dilemma’s en moeilijkheden van de journalistiek. Je moet de waarheid proberen te vertellen in heel korte tijd. De journalistiek is eigenlijk de first rough draft of history.’ Dat dat geen gemakkelijke taak is en journalisten meer transparantie bieden in hun werkproces, illustreert ze met een voorbeeld uit eigen stal. ‘Tom-Jan Meeus (VS-correspondent voor NRC, GM) heeft een heel mooi stuk in ‘Zaterdag &cetera’ geschreven over hoe hij het eerste deel van de verkiezingscampagne heeft verslagen, waarin hij aangeeft Hillary Clinton te vroeg afgeserveerd te hebben. Die openheid is niet supernieuw, maar wel van de laatste tijd. Ik denk dat mensen daar behoefte aan hebben, dat je laat zien welke afwegingen er gemaakt worden.’

‘Wat Joris Luyendijk ook laat zien, is dat het niet één op één de waarheid overbrengen is, maar dat er keuzes en afwegingen gemaakt worden en geïnterpreteerd wordt. Jammer dat in zijn boek onvoldoende naar voren komt dat dat debat op de redactie gevoerd wordt. Dat het echt niet zo is dat er via de telex nieuws binnenkomt waarvan wij denken: “O, dat is dan kennelijk het nieuws, dat zetten we in de krant.” Integendeel. Je gaat eerst uit van je correspondenten, die al langere tijd op hun plek zitten en niet van alles wat er binnenkomt. En ik geloof ook dat hij zelf met zijn correspondentschap voor ons heeft bewezen hoe je door ergens te zijn en ervaring te hebben, het nieuws toch goed kunt interpreteren.’

***

‘Voor de lol zeg ik wel eens dat ik nu de op een na leukste baan heb die er bestaat. Correspondent zijn is de leukste.’ Voordat ze in 1999 adjunct-hoofdredacteur werd zat Donker vijf jaar in Brussel. Die buitenlandervaring is onontbeerlijk als je Nederland goed wil begrijpen, vindt ze, – het helpt te relativeren. ‘Je ziet overigens dat jongeren tegenwoordig steeds makkelijker naar het buitenland gaan, dat heel veel studenten een poosje in het buitenland zitten. Het is steeds makkelijker om contact te houden, dus ik denk dat die belangstelling alleen maar zal toenemen. Juist onder jongeren.’

Toch zijn er een aantal indicatoren dat een groot deel van de Nederlanders het prettig vindt om alleen maar naar hun eigen navel te staren. Conservatieve, nationalistische partijen scoren hoog in de peilingen. ‘Dat heeft te maken met een soort angst, de wereld is natuurlijk ook heel groot. De vraag is of je dat ziet als een verrijking of als een bedreiging. Ik vind het ontzettend interessant om in het buitenland te zijn en vergelijkingen te maken.’

Van alle Nederlandse kranten heeft NRC de grootste schare correspondenten. Regelmatig zoekt de hoofdredacteur haar personeelsleden op. ‘Laatst was ik in Londen, kort daarvoor in Berlijn en Warschau. En het is toch heel goed om te zien wat daar de discussie is en hoe ze daar over Nederland denken. Dat geeft alleen maar meer inzicht in wat er hier gebeurt.’

Mensen willen trouwens gewoon weten wat er aan de andere kant van de heg gebeurt. Want hoe kun je nou níet geïnteresseerd zijn in Afghanistan, vraagt ze zich hardop af. ‘Er zijn net twee Nederlandse militairen gesneuveld, dan kun je niet zeggen dat het Nederland niet raakt.’ Hetzelfde geldt voor onderwerpen als de verkiezingen in de VS en de olympische spelen in Peking. ‘En los daarvan geloof ik dat er altijd mensen zullen zijn, en dat is in principe iedereen, die universeel geïnteresseerd zijn.’

En ja, natuurlijk is het soms ingewikkeld, want de wereld wordt steeds groter. Maar we moeten ook elke vier jaar een keer naar het stemhokje. ‘En je moet dan toch weten waar je precies voor stemt en welke koers jij zou willen voor je land, ook in het buitenlandse beleid. Ik kan me niet voorstellen – ik ben natuurlijk een beetje beroepsgedeformeerd – dat je alleen je eigen leven wilt leiden en daarbuiten niet geïnteresseerd bent.’

***

Ondanks haar sterke overtuiging kan iemand als Geert Wilders, die dergelijke isolationistische sentimenten toch aanwakkert, haar niet van de beschouwende zijlijn het speelveld in trekken. De hoofdredacteur zal haar idealisme nooit omzetten in activisme. ‘Ik vind het ook gewoon heel interessant om te zien wat er gebeurt. Ik denk dat je als journalist altijd in die rol van observator moet blijven en het moet beschrijven. Als activist ga je meedoen.’ Maar is dat niet moeilijk, als je er zelf zulke uitgesproken ideeën over hebt? ‘Nee, want als journalist heb je altijd je pen om te blijven doen wat je belangrijk vindt. En dat is wat anders dan activistisch worden.’

‘Met die ingrediënten maak je geen spannende kranten’, zei Pieter Broertjes ooit over het Midden-Oostenconflict. Hij beweerde dat het een zwaktebod is als een krant hiermee opent. ‘Dat ben ik helemaal niet met hem eens’, zegt Donker zorgvuldig. ‘Het ligt er natuurlijk helemaal aan hoe je het opschrijft. Je bent altijd verplicht aan de lezer uit te leggen waarom je met dat conflict opent, waarom het belangrijk is. Dat is ook iets waar wij het ’s ochtends als we de krant van de vorige dag nabespreken, over hebben: wat willen we hier nou precies mee zeggen? Wat is de achtergrond hierbij? Dat moet je voortdurend aan je lezer duidelijk maken. En juist omdat je verschillende podia hebt - met de weekbladen en zelfs een maandblad, waarin we nog langere verhalen kwijt kunnen - kun je een verhaal altijd kwijt als het de moeite waard is.’

Maar het is niet zo dat er bepaalde onderwerpen zijn waar mensen geen zin in hebben? ‘Dat geloof ik niet. Ik denk dat je met een bepaalde manier van schrijven en verhalen brengen geen kranten verkoopt, maar ik denk dat ieder onderwerp interessant kan zijn. Als je er veel van weet en het zo weet over te brengen dat het mensen interesseert…’ Ze bladert een wetenschapspagina tevoorschijn in de krant die nog steeds opengeslagen voor haar ligt. ‘Dit zijn ook vaak wat tijdlozere onderwerpen, die niet perse actueel zijn, maar wel heel erg interessant. Echt een verrijking van de krant. Dus het gaat volgens mij om de manier waarop je over een onderwerp schrijft en de manier waarop je uitlegt waarom het interessant is.’

***

Daarmee komt ze aan het hart van haar liefde voor de journalistiek. ‘Uiteindelijk is ieder onderwerp waarin je je verdiept interessant’, zegt Donker, ‘dus het maakt niet zo heel veel uit waarover je schrijft.’ Dat houdt het leuk, en bovendien zijn er de verschillende journalistieke genres die bij een krant te beoefenen zijn. De verdieping van het achtergrondverhaal en de spanning van het scoops scoren. Want elke dag om half twee is het voor NRC Handelsblad zaktijd, de deadline waarop de krant traditioneel gezien van de redactie richting de drukkerij in de kelder afdaalde. En die deadline is telkens een uitdaging: ‘Ik vind het altijd wel spannend als er op het laatste moment iets gebeurt waardoor de hele krant omgegooid moet worden.’

Toch ligt haar hart bij de reportagejournalistiek. ‘Journalistiek is een vorm van education permanente. Je praat continu met mensen die heel veel weten van een bepaald onderwerp, waardoor je zelf ook weer meer te weten komt. Dat trekt mij nog altijd heel erg.’ Eigenlijk komt ze daar te weinig aan toe, want er is voor een hoofdredacteur maar weinig gelegenheid om de tijd even stil te zetten. Dus klimt ze te weinig in de pen en achter de piano, maar opent ze een nieuwe website en introduceert ze NRC op e-reader iLiad. Best druk, maar dus wel de op een na leukste baan van Nederland. ‘Ik heb met mezelf afgesproken dat ik dit minimaal vijf en maximaal tien jaar doe.’ En dan? ‘Hierna wil ik heel graag weer schrijven.’

Joris Luyendijk over het tekort aan reflectie in de Nederlandse journalistiek

2007-09-07T09:16:00.000-07:00

Hij schreef ruim een jaar geleden met Het zijn net mensen een kritisch, ontnuchterend boek over de tekortkomingen van verslaggeving vanuit het Midden-Oosten. Hiermee kreeg Joris Luyendijk de elite van de Nederlandse journalistiek over zich heen. In een interview met ROest legt hij uit, waarom hij niet tevreden is met de reacties. ‘Vooral mijn medestanders hebben het laten afweten.’

‘Ik bleek als correspondent verschillende verhalen te kunnen vertellen over dezelfde situatie. Media konden er daar maar één van brengen, en vaak was dit het verhaal dat het al bestaande beeld bevestigde.’ Vijf jaar in het Midden-Oosten bracht Joris Luyendijk tot een onthutsend inzicht: er bestond een gapende kloof tussen de werkelijkheid die hij in de straten van Caïro, Bagdad en Damascus ervoer en de verslaggeving daarvan in de westerse media.

Deze ontdekking werkte hij uit tot het in 2006 verschenen boek Het zijn net mensen. In zijn proloog omschrijft hij het als ‘een boek dat laat zien waarom je in het Midden-Oosten over dergelijke grote vraagstukken zo moeilijk zinnige dingen kunt zeggen.’ ‘Inwoners van het Midden-Oosten zijn net mensen, al zou je dat niet denken omdat, als je mensen altijd alleen in het nieuws ziet, je gaat denken dat ze altijd bezig zijn met demonstreren, stenen gooien, wanhopig huilen en poppen van westerse leiders verbanden.’ Luyendijk heeft uitgesproken opvattingen over journalistieke zeden en gooide hiermee een knuppel in het hoenderhok van de Nederlandse journalistiek. Want hoewel hij het Midden-Oosten als casus gebruikt, is Het zijn net mensen een bijna filosofische verhandeling over de beperkingen van de journalistiek in het algemeen, en heeft hiermee betrekking op de beroepspraktijk van elke journalist. Ondanks het succes van zijn heldere, polemische betoog, kwam de discussie niet op gang zoals hij had verwacht. Incidenteel verschenen reacties van collega-journalisten en correspondenten. Pas in april, ruim negen maanden na het verschijnen van het boek, werd hij in een debat in het Amsterdamse Muziektheater van repliek gediend door de hoofdredacteuren van de Volkskrant, NRC Handelsblad en NOS journaal. Ook dit stelde Luyendijk echter niet tevreden: ‘Laat ik het zo zeggen. Ik noem specifiek vijf vertekeningen: filters, vervormingen, manipulaties, partijdigheid en versimpeling. Ik heb geen enkele reactie gelezen waarbij hierop systematisch wordt ingegaan, en wordt uitgelegd waarom ik gelijk of ongelijk heb en wat er dus aan gaat gebeuren.’

Frustreert het u?

‘Nee hoor, ik vind het wel boeiend. Ik zie nu van dichtbij wat er gebeurt als je probeert iets te veranderen. Heel interessant.’

Hoe verklaart u dat het bijna een jaar heeft geduurd tot het debat over het thema van Het zijn net mensen op gang kwam?

‘I wonder. Misschien heeft het iets met de Nederlandse leiderschapsstijl te maken. Onze leiders zetten zelden een koers uit, zogeheten richtinggevend leiderschap. Veel liever doen ze aan bindend leiderschap, oftewel pappen en nathouden. In dat laatste model past het heel goed om kritiek eerst te negeren, dan te ontkennen en dan te bagatelliseren.’

'Niets nieuws dus eigenlijk', stelt Martin Sommer in de Volkskrant. Hoe nieuw is uw boodschap?

‘Volgens mij niet zo nieuw. Bijna alles speelde al tijdens de Vietnamoorlog. Maar mij lijkt de vaststelling 'niets nieuws' meer een reden om er des te harder iets aan te doen, dan om achterover te leunen en over te gaan tot de orde van de dag. Maar hierover wordt dus verschillend gedacht.’

In hoeverre komen de gebreken van de journalistiek, die u in uw boek beschrijft, terug in de reacties?

‘Het probleem gaat nog dieper. Alle representatie is gefilterd, vervormd, partijdig, gemanipuleerd en versimpeld. Mijn representatie in Het zijn net mensen van de mediarepresentatie geeft dus ook weer een gefilterd, vervormd, partijdig, gemanipuleerd en versimpeld beeld van de media. En de reacties op het boek zijn ook weer gefilterd, vervormd en ga zo maar verder. Maar het is wel opvallend hoe weinig er inhoudelijk wordt ingegaan op wat ik allemaal constateer.’

Luyendijk ging ondertussen wel zelf in gesprek met collega’s in het televisieprogramma De leugen regeert, waar RTL-correspondent Conny Mus zich onvermurwbaar toonde. Hij voelde zich duidelijk beschuldigd. In een aantal andere reacties is een zelfde houding zichtbaar. Journalisten lijken het gevoel te hebben zich te moeten verdedigen.

Veel reacties lijken een pleidooi voor het bestaansrecht van de journalist. Maar in Het zijn net mensen spreekt u toch helemaal niet van een failliet van de journalistiek?

‘Precies! Ik vind het bizar hoe mijn boek soms wordt afgeserveerd met het argument: maar journalistiek heeft best nut en zin. Uiteraard heeft journalistiek nut en zin, dat staat letterlijk in mijn boek. Waarom mensen mij dan toch zo'n bewering in de schoenen schuiven? Geen idee, maar het effect is dat ze niet hoeven na te denken over wat ik wel zeg.’

In veel reacties worden voorbeelden gegeven waarin een journalist of redactie op succesvolle wijze de valkuilen wist te omzeilen.

‘En soms kan dat ook, in bijvoorbeeld een achtergrondverhaal of een correspondentenrubriek. Ik zeg: daarmee ben je er niet. Bovendien zijn sommige valkuilen onmogelijk te omzeilen, zoals de noodzaak tot keuze bij onderwerpen, invalshoeken en woorden. Daarover zul je je toch moeten gaan verantwoorden: waarom belicht je juist dat en niet iets anders? Wat is bij die selectie het onderliggende motief?’

Is de lezer wel geïnteresseerd in nuances?

‘Dé lezer bestaat niet. Ik denk dat zeker twintig procent van de bevolking open staat voor complexe informatie. Maar dan moet je je wel levellen met de lezer, en niet om die vertekenende mechanismen heen werken, maar ze waar nodig benoemen. Je kunt niet precies weten hoe er in Uruzgan over ons wordt gedacht, maar met die beperking in het achterhoofd kun je wel allerlei activiteiten ondernemen om toch een indruk daarvan te krijgen. Bijvoorbeeld het monitoren van de Pakistaanse pers, Afghanen in Nederland laten bellen en non-governmental organizations in Kabul interviewen. Vervolgens toon je de uitkomst van deze activiteiten.’

Moet het hele idee van waarheidsvinding in de journalistiek dan de prullenbak in? Volgens Frits van Exter, toenmalig hoofdredacteur van Trouw, moeten journalisten zoeken naar een middenweg. Hij schrijft in zijn krant dat het vraagteken ten onrechte een taboe is in de journalistiek: ‘De krant wil niet zomaar doorgeefluik zijn van allerlei vermeende feiten, de journalisten moeten uitzoeken hoe het zit. Soms lukt dat aardig en soms moet het vraagteken blijven staan. Met het benoemen van de onwetendheid bewijs je de lezer een betere dienst dan met het verhullen’ (Trouw, 4 nov. 2006). Koert Lindijer schrijft in NRC Handelsblad: ‘Na 24 jaar correspondentschap in Afrika ben ik het daar grondig mee oneens: de beperkingen zijn er om te overwinnen en daar hoeft de lezer niet mee te worden lastiggevallen’ (NRC, 24 feb. 2007). Luyendijk relativeert: ‘Journalisten zijn net mensen, in de zin dat ze net zo min tegen kritiek kunnen, dat ze met elkaar concurreren, dat ze zich vaak slimmer en alwetender voordoen dan ze zijn. Dat is niet zo erg, er valt niets aan te doen. Maar het is wel goed om dit zo nu en dan hardop te zeggen.’

Pieter Broertjes (hoofdredacteur de Volkskrant, red.) bespreekt in zijn reactie een vermoeidheid voor bepaalde onderwerpen. Hiermee 'maak je geen spannende kranten. Zeker niet voor jonge lezers'. Steeds meer media lijken zich door dit soort motieven te laten leiden.

‘Zoiets heet de vrije markt. Je moet media niet verwijten dat ze zich voegen naar de wensen van het publiek waarvan ze afhankelijk zijn.’

Staat een volledige vrije markt geen kwaliteit in de weg in dit geval?

‘Ik denk het wel. Op de vrije markt voor informatie wint niet de beste informatie maar de lekkerste, zoals op de vrije markt voor voedsel ook de hamburgers winnen van de linzen.’

Dit lijkt een zorgwekkend gegeven. Want wanneer het grootste deel van de consumenten hamburgers boven linzen verkiest, aangenaam boven onprettig, ontstaat een nog grotere kloof tussen de werkelijkheid en het beeld dat mensen daarvan hebben. De Franse socioloog en filosoof Jean Baudrillard spreekt in dit geval van het ‘Simulacre’. In zijn theorie is de mens het contact met de wereld verloren en baseert hij zijn beeld van de werkelijkheid op wat hij in de media ziet. Baudrillard ging daarin zover dat hij beweerde dat de Golfoorlog nooit had plaatsgevonden. De Fransman mocht in zijn provocerende uitspraken misschien overdrijven, het effect van beeldvorming in de media is een belangrijk onderwerp in een wereld, waarin communicatie steeds complexere vormen aanneemt. Hoewel Luyendijk in zijn boek de gevolgen, op bijvoorbeeld economisch en politiek gebied, van de vertekenende werking van de media nauwelijks bespreekt, zijn die er wel degelijk. Mabel van Oranje schreef als directeur van The Open Society Institute, dat zich inzet voor vrijheid en democratie, een pamflet waarin ze benadrukt hoezeer deze factoren in verband staan met het functioneren van de media.

In een interview in de Volkskrant (10 maart 2007) noemt Mabel van Oranje de pers ‘de vierde poot in de trias politica’. Denkt u dat journalisten weten welke macht en invloed ze hebben?

‘Ja, want ze claimen, terecht, allerlei privileges. Maar voor de andere kant, dat macht ook verantwoording afleggen inhoudt, sluit met name de oudere generatie liever de ogen. Althans een deel van hen, die denken dat verantwoording afleggen betekent dat je een deel van de persvrijheid inlevert. Zij zien dat als een aanslag op de democratie.’

En de consument?

‘Die moet zich ook eens achter de oren krabben. Sommige zaken in de wereld zijn geen fun, maar wel belangrijk. Als jij je niet verdiept in Europa, moet je er ook niet over klagen.’

Vormt het huidige functioneren van de media een gevaar voor de samenleving?

‘Tja. Dit soort grote termen en kreten zijn volgens mij contraproductief.’

Mabel van Oranje zegt ook: 'Iedereen zou zich de vraag moeten stellen waarom wij steeds meer uit zijn op vermaak en trivia.'

‘Ja, dat zouden ze inderdaad moeten doen. Maar alleen mensen die toch al niet uit zijn op vermaak en trivia, stellen zich die vraag. Dus zo kom je er ook niet, hoewel het een belangrijk punt is dat ze maakt.’

Waar ligt de grens tussen verantwoordelijkheid van de media en de verantwoordelijkheid van de ontvanger?

‘Tja.’

Ik ben benieuwd hoe u dit ziet, in een vrije markt.

‘Ik denk dat een volledig vrije en volledig concurrerende markt funest is. Maar ik zie ook niet hoe je zonder staatsbemoeienis onder die vrije markt uitkomt. Burgers zouden zich moeten verenigen om non-profit media te behouden. Dat gebeurt al in Amerika, maar op kleine schaal.’

Tijdens het debat in het Muziektheater werd geopperd dat een schrijver een beter beeld zou geven dan een journalist. Pleit u voor een fictieve weergave van de werkelijkheid?

‘Nee. Maar ik denk wel dat als je werkt in een onmogelijk gebied als Uruzgan of Guantánamo Bay, dat schrijvers soms met hun blik op de werkelijkheid dingen naar voren kunnen halen die journalisten ontgaan. Maar dan nog wil ik van die schrijvers geen fictieve weergave, maar alleen informatie waarvan ze denken dat die klopt. We gaan niet lopen fantaseren.’

Het naar aanleiding van Het zijn net mensen gehouden debat in het Muziektheater trok zevenhonderd, met name jonge, mensen. De hoofdredacteuren die daar met Luyendijk in debat gingen, Birgit Donker (NRC Handelsblad en NRC.next), Pieter Broertjes (de Volkskrant) en Hans Laroes (NOS Journaal) lieten zich echter weinig onvoorspelbaars ontvallen. In een special in de Volkskrant (14 april 2007), op de zaterdag voor het debat, kregen ze alledrie de ruimte om een korte reactie te geven. Zonder uitzondering gooien ze het op het vakmanschap van journalisten. Want natuurlijk heeft Luyendijk gelijk als hij zegt dat journalisten selecteren en versimpelen, maar volgens de drie hoofdredacteuren moeten we daarbij vertrouwen op de kwaliteiten van de journalist in kwestie. Het thema van Het zijn net mensen wordt door geen van hen met beide handen aangepakt en behandeld. Soms wordt kritiek genegeerd, dan ontkend en uiteindelijk gebagatelliseerd. Luyendijk zei het al.

‘Voor de verkoop van mijn boek is het goed dat die reacties zo pover zijn, want zo blijft er een spannende vraag boven het boek hangen: wanneer gaan ze reageren? Voor de kwaliteit van de beeldvorming had ik liever wel inhoudelijke reacties gehad, en aangezien het mij bij het schrijven van het boek om de kwaliteit van de berichtgeving was begonnen, ben ik niet tevreden. Maar ja, wie klaagt er als hij binnen een jaar honderdduizend boeken verkoopt?’

Zou u Het zijn net mensen willen herzien?

‘Er staan enkele fouten in en verkeerde inschattingen van de informatie. Die zijn in nieuwe drukken verbeterd en ik ga daar op mijn website nog iets aan doen. Verder heb ik spijt dat ik heb geschreven dat “journalistiek in dictaturen onmogelijk is”, want uit die zin blijkt onvoldoende dat ik bedoel: “klassieke journalistiek in westerse zin”.‘

Heeft Het zijn net mensen een significante invloed op de manier waarop journalistiek bedreven wordt?

‘Nee. Er gebeurde ook al van alles voordat mijn boek uitkwam natuurlijk, ik ben uiteindelijk maar een klank in een symfonie.’

Luyendijk was niet de enige klank, buiten het traditionele kader van de hoofdredacteuren om bleken vernieuwende initiatieven best mogelijk. Vanuit de zaal werd het gezag van de elite van de Nederlandse journalistiek meerdere malen in twijfel getrokken.

Luyendijk blijft optimistisch ‘Het duurt allemaal gewoon een beetje lang. Maar we geven niet op!’

Joris Cornelis Luyendijk
1971 Geboren in Amsterdam
1990-1991 Studie in Kansas, VS
1991-1998 Zwerftocht langs politicologie, geschiedenis, Arabische en religieuze antropologie
1995-1996 Onderzoek in Caïro
1998 Doctoraal religieuze antropologie
1998 Een goede man slaat soms zijn vrouw
1998-2000 Correspondent de Volkskrant & Radio 1 journaal
2000-2003 Correspondent NRC Handelsblad & NOS journaal
2001 Een tipje van de sluier
2006 Het zijn net mensen, beelden uit het Midden-Oosten
2006-2007 Presentator VPRO’s Zomergasten

Opinie: De markt biedt niet altijd de oplossing

2007-04-25T11:45:00.000-07:00

In het artikel Kabinet is pas echt sociaal als het meer privatiseert (Forum, 19 maart) gebruiken Frans de Graaf en Auke Leen de discussie rond de privatisering van overheidsbedrijven om hun betoog voor het liberalisme kracht bij te zetten. Maar ze gaan voorbij aan de gevolgen die marktwerking heeft voor de kwaliteit van publieke goederen.
Wouter Bos heeft zich duidelijk uitgesproken tegen privatisering, indien dat niet noodzakelijk is. Dit is een doorn in het oog van De Graaf en Leen, die de vrije markt onvoorwaardelijk zien als de motor achter alle welvaart. Privatiseer overheidsbedrijven en de treinen zullen beter rijden, de post zal beter bezorgd worden en een telefoongesprek zal goedkoper worden. Leve het evangelie van Adam Smith!

Het blijkt maar weer dat ook de liberalen, dé verkondigers van vrijheid, zich nog lang niet ontdaan hebben van al hun dogma’s. De Graaf en Leen strooien met hun antieke interpretaties van het liberalisme, dat het een lieve lust is. Ze zullen het niet overal zo bedoelen, maar doordat ze weigeren te nuanceren en ook de nadelen van de markt te benoemen, blijven ze hangen in een lofzang op het kapitalisme en een directe aanval op de collectieve sector.

‘De markt is gebaseerd op de uniciteit van ieder mens en biedt hem ruimte zijn eigen, vrije keuzes te maken’, menen ze. Zo had het in mijn economieboek kunnen staan. Een verschil is echter, dat in dat boek nog sprake was van het theoretische model van de markt: de perfecte concurrentie met volledige informatie. Helaas is de markt zoals wij die kennen verre van transparant en kent zij vaak maar enkele machtige spelers. Bedrijven die niets geven om de ‘uniciteit van ieder mens’ en er alles aan doen om de vrije keuze van de consument zo te manipuleren dat er maximaal verdiend wordt. De Graaf en Leen hebben echter vertrouwen in de zelfregulerende werking en de moraal van de markt, die zou ontstaan doordat bedrijven in al hun keuzes de mening van de consument in acht neemt: ‘Vertrouwen en eerlijkheid worden door anderen gewaardeerd, egoïsme en bedrog niet’. Helaas komt het omgekeerde dichter bij de realiteit in de buurt. Ervaring heeft de meeste bedrijven geleerd dat het vaak rendeert om de afnemers zand in de ogen te strooien. Geen handje zand, geen kruiwagens, maar hele vrachtschepen laten de bedrijven aanrukken om de ‘vrije’ consument een product te laten kopen waarvan hij niet weet wat er in zit, hoe het gemaakt wordt en waar het vandaan komt. Waarschijnlijk heeft hij het product niet eens nodig.

Ik neem het de bedrijven helemaal niet kwalijk. Bedrijven hebben namelijk helemaal geen moraal. Aan de grondslagen van het kapitalistisch systeem vinden we geen waarden en principes, maar één doel: winstmaximalisatie. De Graaf en Leen zien juist bij de publieke sector de immoraliteit als probleem. Deze ‘heeft als nadeel dat burgers immoreel gedrag van politici en ambtenaren nauwelijks kunnen afstraffen’. Zowel bedrijfsleven als overheid kennen natuurlijk rigide, bureaucratische structuren en doofpotaffaires. Kabinet en tweede kamer zijn niet zo heel veel anders dan bedrijven; ze hebben beiden ook maar één doel. De tweede kamer streeft naar stemmenmaximalisatie en het kabinet naar conflictminimalisatie, ze wil enkel haar vier jaar uitzitten. Hierdoor vindt inderdaad ook misleiding en bedrog plaats. Of achterkamertjespolitiek, geeft het een naam. Maar een duidelijk verschil tussen publieke sector en markt is, dat bestuurders in de politiek naast hun zojuist genoemde primaire doel nog een ander, groter doel hebben: de partij-idealen. Dus toch een moraal.

Goed, terug naar waar het allemaal om ging: privatisering of geen privatisering? ‘Wie de menselijke maat de ruimte wil geven, moet een beslissing om overheidseigendom al dan niet te verkopen, laten afhangen van de belangen van individuele burgers en niet van het collectief’, stellen De Graaf en Leen. Het klinkt wervend, maar je kunt het ook een andere kant op lezen. Want is het belang van individuen behartigen niet juist wat de overheid doet? Net als de markt dan, op een belangrijk verschil na: voor de waardevrije markt is iedereen gelijk, terwijl de overheid kan onderkennen dat het belang van bepaalde individuen zwaarder weegt. ‘Het gaat om de concrete belangen van individuele burgers’, proberen De Graaf en Leen nog, maar dit geeft juist het belang van een degelijke publieke sector aan. De overheid dient daar in te grijpen waar zij het niet eens is met de (verwachte) uitkomst van het prijsmechanisme van de markt. Hoewel volgens dit prijsmechanisme een groot deel van de bevolking tevreden of misschien wel meer tevredener zou zijn, kiest de overheid niet voor privatisering om de concrete belangen van een aantal individuele burgers te beschermen. Van de boer in Delfzijl, die anders geen post krijgt omdat hij tien kilometer van het dichtbijzijnde dorp vandaan woont. Van de hoogbejaarde dame in Noordeloos, waar anders geen bus zou rijden omdat er maar vijfhonderd mensen wonen. Het is niet noodzakelijk voor een publiek goed om de hele maatschappij ten goede te komen, het dient om de negatieve bijeffecten van marktwerking tegen te gaan.

Met het toezeggen van vertrouwen in de burger impliceert kabinet Balkenende IV volgens De Graaf en Leen een vertrouwen in de markt te hebben. Maar spreken van vertrouwen gaat uit van een moraal. Een moraal die de markt niet heeft. En de overheid wel.

Hier en daar menen De Graaf en Leen een concreet argument in hun voordeel gevonden te hebben, maar deze zijn vaak net zo makkelijk de andere kant op uit te leggen. Met een opstapeling van drogredenen komen ze in hun betoog niet verder dan luchtfietserij tussen maatschappijtheorieën, waarin zij een duidelijke motivatie voor privatisering niet over het voetlicht krijgen.

Opinie: Pauw & Witteman verzandt in jolige borreltafelpraat

2007-03-07T08:37:00.000-08:00

Is Buitenhof te sober en te droog? Nova te elitair en te wollig? Geen nood. In september van 2006 kwam de publieke omroep met hun nieuwe troetelkindje na De wereld draait door. Pauw & Witteman is van hetzelfde karakter, maar naast amusement brengen ze ook Groot Nieuws. Zelf omschrijven ze hun programma als een mix van ‘de urgentie van de actualiteit, de waan van de week en het gesprek van de dag’.

Wat moet je tegenwoordig nog zonder krachtige slogan?

Toen het latenight-programma met Jeroen Pauw en Paul Witteman ruim een half jaar geleden aangekondigd werd, kon ik het niet nalaten mij even te verheugen. Barend en van Dorp was opgehouden, kwam er nu eindelijk een goede talkshow in de late avond?

Goede hoop houdt de mens staande.

Al met hun eerste aflevering op 4 september 2006 wisten P&W het voordeel van mijn twijfel te verspelen. Mariska Hulscher zou het gaan hebben over haar Veelbesproken Echtscheiding. Inderdaad, bij de publieke omroep. Wouter Bos deed waar hij goed in is: trivialiteiten bespreken en lief lachen. Priester Antoine Bodar kwam praten over de omstreden Confessions Tour van Madonna, die hij had bezocht. Precies waar het interessant had kunnen worden, stelde Jeroen Pauw zich zo vooringenomen en cynisch op dat Paul Witteman tussenbeide moest komen met ‘Een beetje respect voor meneer Bodar, Jeroen’. Maar dit was de eerste uitzending. En toegegeven, alle begin is moeilijk.

Waar ik een kwalitatief hoogstaand en journalistiek degelijk praatprogramma had verwacht, bleek ook in latere afleveringen amusement en cynisme de boventoon te voeren. Het gaat P&W noch om hoor versus wederhoor, noch om het interessante verhaal dat hun gasten te vertellen hebben. In plaats daarvan horen ze wat ze willen horen en is een verhaal van een gast alleen interessant als erom gelachen kan worden. Plezier, daar gaat het om. Zelfs de harde actualiteit moet snel, flitsend en luchtig gebracht worden. Zelfs op redacties van de publieke omroepen weten ze dat kijkers wegzappen als een gesprek te zwaar wordt. Daar hebben ze bij P&W iets op bedacht. Als eenmaal een stevige discussie ontstaat en een gesprek eindelijk de diepte in lijkt te gaan, wendt een van de heren zich met een nonchalante glimlach richting kijker: ‘Later meer, nu eerst de Zapservice’.

Laat ik duidelijk zijn: van mij hoort u geen kritiek op een mengvorm van informatie en amusement. Hans Teeuwen die in de P&W-uitzending op de avond voor de verkiezingen liedjes van Frank Sinatra en Ray Charles zingt: dat is interessante televisie. Een combinatie van amusement en informatie wordt echter storend als hierdoor geen van beiden goed uit de verf komen. Dan kan een programma nog zo gevarieerd zijn, maar raakt het nergens aan de essentie van een van beide disciplines. Daarbij komt dat P&W kiezen voor de eigenaardige combinatie van actualiteit en Kopspijkers-achtige satire. In intermezzo’s als de Zapservice wordt de actualiteit op de hak genomen en worden mensen - die misschien later die week aan tafel zitten - belachelijk gemaakt.

Af en toe zorgt dit voor amusante taferelen, bijvoorbeeld als Bram Moszkowicz op een cynische opmerking van Jeroen Pauw reageert met: ‘U mag het best in het ridicule trekken, maar ik probeer het ernstig te houden.’ In de meeste programma’s zorgen de presentatoren voor het behoud van het niveau, maar in P&W lijken de gasten deze rol op zich te nemen. Frans Weisglas antwoordt op de vraag of hij het nieuwe Penisboek van Goedele Liekens zou kopen wat verstrooid: ‘Sorry. Ik zat er even aan te denken wie morgen de Nobelprijs voor de vrede zou krijgen. Ik zat even niet op te letten’.

Paul Witteman en Jeroen Pauw lijken continu te willen balanceren op de lijn tussen sterke, kritische gesprekken en gezelligheid, maar vaak slaan ze door naar een van beide kanten. Dan verzandt het interview in een spervuur van cynische vooroordelen óf ontstaat een jolige De wereld draait door-achtige borreltafelsfeer.

Kwaliteit blijkt een schaarste binnen een omroepbestel dat gericht is op kijkcijfers en dus de massa moet bedienen. Misschien krijgt de Nederlandse televisie ooit nog een kwalitatief hoogstaand latenight-praatprogramma waarin inhoud niet hoeft te lijden onder de vorm. En misschien kijken daar dan ook 800.000 mensen naar. Op die dag zal blijken dat de Nederlandse Tv-kijker echt niet bang is voor diepgang en verdwijnt de hap-slik-weg-mentaliteit bij de publieke omroep voorgoed.

Ach, ik zei het al. Goede hoop houdt de mens staande.

Verhaal: Zomaardagen

2007-03-01T11:03:00.000-08:00

De vrouw trek het autoportier met een doffe klap dicht. ‘Zo, daar gaan we,’ zegt ze, ‘gordels om.’ Onbewust voel ik. Mijn gordel zit vast. Heb ik hem vast gedaan? Heb ik geslapen? Dan moet ik ook een keer wakker geworden zijn.

Een smalle weg. Bomen aan beide kanten. Een kilometerslange tunnel van groen strekt zich voor ons uit. Hier en daar onverharde zijweg. Het groen stelt me gerust. De auto rijdt niet hard, ik geloof niet dat ik op de weg hoef te letten. De vrouw beweegt haar hand richting mijn linker knie. Wat wil de vrouw? Mijn knieën drukken tegen de deur. ‘Sssht’, zegt ze. De vrouw stuurt met één hand. Als ik me bedenk dat ik misschien toch op de weg moet letten, knalt de muziek aan. Even schrik ik, maar al snel ontspan ik weer.

‘Ho, een beetje te hard’, zegt de vrouw.

‘Dean Martin’, fluister ik.

‘Ja’, zegt de vrouw.

‘Ik heb hem ooit live gezien.’

‘In Vegas’, zegt ze.

Ik kijk haar aan. Ze trekt haar rechter mondhoek een beetje omhoog. Ik denk dat ze haar best doet om te lachen.

‘Ja’, zeg ik.

De vrouw ziet er niet gelukkig uit. Nou ja, wel een beetje, hoe zeg je dat, ze ziet er uit als lachen en huilen. Als oud geluk. Lief, volgens mij is het een vrouw waar je het goed mee kunt hebben.

‘Het is een mooie dag,’ zeg ik, ‘zo’n dag waarvan het lijkt of hij niet bestaat. Op zulke dagen geeft god een dagje vrij. Aan alles, aan iedereen. Dan lijkt de wereld leeg en uitgestorven. En niets hoeft.’

Nu lacht ze ineens hardop.

‘Zeg ik iets geks?’ Het was bedoeld als een beetje gezelligheidspraat.

Ze kijkt me serieus aan. ‘Gek. Gek. Wat is gek.’ Ze kijkt peinzend uit over het grijze asfalt van de bosweg die nog steeds langzaam onder ons door glijdt. ‘Ben je gelukkig?’

De vraag verrast me, waarom wordt hij gesteld. Ik denk na. Geluk, geluk. Gekke vraag. ‘Ik zou het niet weten.’ Ik zou het echt niet weten. ‘Waarom?’

‘Ik denk dat geluk hetzelfde is als lege dagen. En dat het goed is. Je mag jezelf dus wel prijzen.’

Wat een gek mens, met haar dramatisch gepraat. Ik neem me voor om mijn mond te houden. En gewoon te blijven zitten tot het einde van de rit. Maar waar eindigen we? Waar gaan we heen? Waar komen we vandaan?

‘Waar rijden we heen?’

Ze negeert mijn vraag. ‘Dat is het voordeel van kinderen. Die hebben alleen maar lege dagen. Kleine kinderen leven altijd in lege dagen. En dan komen de wensen, verwachtingen en keuzes en dan moet je je dagen ineens gaan vullen.’ Ze is harder gaan praten. ‘Waarom moeten we opgroeien? Waarom moeten we überhaupt opgroeien?’

Gek, gek, wat is gek? Nou dit lijkt er aardig op, denk ik bij mezelf. Ik besluit het gesprek een andere richting op te sturen: ‘Heeft u kinderen?’

Ze kijkt me verontwaardigd aan. Op onverwacht felle toon zegt ze: ‘Kijk eens achter je. Daar zitten ze. Twee prachtexemplaren.’

Ja, hoor. Een gek. Wat een hysterisch mens. Ik kijk over mijn linkerschouder naar de achterbank. Jezus! Er zitten twee kinderen, een jongen en een meisje. Ze kijken een beetje angstig. De oudste, de jongen, trekt een glimlach tevoorschijn. Eenzelfde treurige glimlach als zijn moeder zojuist lachte. Waarom wist ik niet dat er twee kinderen achterin zaten? Wie zijn deze mensen, deze gezichten? Wat willen ze van me.

‘Sorry mevrouw,’ zeg ik, ‘ik weet niet wat er aan de hand is, maar ik wil verder geen problemen oprakelen.’

‘Nee, het spijt mij. Ze hebben me hiervoor gewaarschuwd. Ik kan jou niets verwijten.’

Dat lijkt mij ook niet. Volslagen kierewiet. Ik voel medelijden als ik aan de kinderen denk. Niet verwonderlijk dat ze zo bang keken.

Ze zet de muziek harder. 'Meet me on the plaza, near your casa...', zingt Dean Martin.

'U houdt van Dean Martin?', vraag ik.

Ze knikt. En die droevige glimlach weer.

'Mis je het niet?', vraagt ze. 'Is het niet saai? De leegte. Kun je je niet ergens aan vast klampen?'

Ineens voel ik me betrapt en verdwaald tegelijk. Zo voelde ik me vroeger als mijn vader me vroeg of ik mijn huiswerk gedaan had. En dat ik dan loog. Waar heeft dat mens het over. Hoe weet ze dit? Wat bedoelt ze met leegte?

'Kennen wij elkaar?'

Ze reageert weer niet op mijn vraag. 'Luister naar de muziek! Kijk naar Ruben en Josa! Het moet toch kunnen.'

Laat maar. Ik zeg niets en kijk recht voor me uit. Bomen glijden voorbij en Dean Martin zingt. 'On an evening in Roma...'

'Dean Martin ís een avond in Rome,' hoor ik mezelf zeggen, 'ik heb hem eens live gezien. In Vegas. En dan... Boem, raakt het me. Het kruipt in sneltreinvaart vanuit mijn tenen omhoog en sleurt onderweg mijn hart mijn keel in. Even kan ik geen adem meer halen. Ik weet niet waar het vandaan komt maar als een goederentrein schiet het met veel geweld aan me voorbij. Las Vegas in oktober, een avond aan de Donau, de Noordzee in mijn blote kont, kamperen bij de boer, carnaval in Bergen op Zoom, dansen op Maria Callas, vier lege pakjes Lucky Strike, stofzuigen om de kledingstukken heen, Aida in Verona, de regen laten regenen met een jas in je rugzak. Jaaaa! Dit is het! Laat het niet ophouden! Ik ben er! Jij bent er! We zijn er allemaal! God is er! Het klopt! Twee lege flessen wijn in de Jardin du Luxembourg, blote billen in Salzburg, drie dagen achter elkaar pannekoeken met ananas eten, huilen om le petit prince, halve liters bier uit fles, de beslagen autoramen, de regen op de tent, ziek en naar Parijs.

En weg.

Even probeer ik mee te rennen met de trein, hem na te kijken, te onthouden. Maar het is als plotseling ontwaken uit een droom. Een droom, die oplost zoals de rook van een sigaret verdwijnt in de lucht. Nog even kan ik het vasthouden. Ik weet dat ik in Salzburg was. En dat ik er gelukkig was. Maar hoe en met wie? Ik ben in Salzburg geweest. Wat voelde ik toen? Ik ben in Salzburg geweest. Ik wil het weten! Alsjeblieft! Ik ben in Salzburg geweest. Maar wat heb ik eraan als dat het enige is dat ik weet. Kom op. Doe je best. Ik ben in Salzburg geweest. Geen context. Ik ben in Salzburg geweest. Het doet er al niet meer toe. Ik ben in Salzburg geweest. Ik hoef het zelfs niet meer te weten. Ik ben geweest.

Heb ik gedroomd? Droom ik? Ik zit in de auto. Een bosweg.

'Droomt u veel?'

'Waarom vraag je dat Peter?'

Heb ik haar mijn naam verteld? Het zal wel. Weet ik haar naam?

'Is er iets? Jezus, je zweet helemaal.'

Met mijn onderarm veeg ik mijn hoofd droog. Hoe kom ik hieraan?

'Moeten we stoppen?'

'Nee hoor. Het gaat prima. Zo fris als een hoentje.'

Ze kijkt me bezorgd aan. Zou ze een man hebben? Kinderen? Het lijkt me een goede partij. Een beetje gek misschien.

Overal bomen, hoge bomen. Boven de weg is nog net een smalle streep blauwe lucht te zien. Hij wijst ons naar de horizon.

'Het is een mooie dag', zeg ik.

Verhaal: Zeven dagen herfst

2007-03-01T10:42:00.000-08:00

(klik)

‘Ien?’

- ‘Ja.’

‘Soms weet ik het allemaal niet Ien.’

- ‘Wordt het weer zo’n gesprek Remco, ik weet het ook weleens niet.’

‘Ik heb iemand ontmoet.’

- ‘Daar ben ik blij om. Daar ben ik echt heel erg blij om.’

‘Maar hoe weet ik nou of het goed is.’

- ‘Hoe bedoel je?’

‘Of het klikt, kijk wij waren jong dan gaat dat vanzelf, maar hoe weet ik nu dat het klikt met haar, dat ze me verdraagt, dat ik haar verdraag, dat het niet eindigt zoals bij ons.’

- ‘Dat weet je niet Remco, dat is het spannende.’

‘Het verschrikkelijke bedoel je.’

- ‘Wanneer ben je toch zo bang en saai geworden....’

‘….’

(klik)

Het was een drukke verjaardag, alleen naast haar was nog plaats. Remco had haar niet eerder gezien.

Hij had een kleine elektrische piano voor zijn neefje gekocht. Zelf had hij graag een instrument willen leren spelen, maar dat was er nooit van gekomen. Marjolein bleek eenzelfde speelgoedpiano ooit aan haar zoon te hebben gegeven. Ze raakten aan de praat. Een dergelijke toevalligheid was kennelijk genoeg. Toch was hij nog geen enkele keer intiem geweest met een vrouw, sinds Ine hem elf jaar geleden verliet.

Aan het einde van de middag liepen ze samen de deur uit.

Ze opende een paarse fiat panda aan de bestuurderskant en ontsloot zijn deur van binnenuit. De bijrijderstoel lag vol met cassettebandjes.

‘Ik heb niet zo vaak passagiers’, verontschuldigde ze zich terwijl ze de stoel leeg maakte en een tape in de autoradio stopte.

‘Fijn dat ik een stukje mee kan rijden. Het scheelt me een kwartier lopen. Het is al koud voor de tijd van het jaar.’

Dat was waar. Het was een gure zondag in oktober, maar dat was niet de reden dat hij op haar vriendelijke aanbod was ingegaan.

Terwijl ze de auto iets te snel de dijk richting Leerdam opstuurde keek hij opzij naar haar ingespannen gezicht. Ze had halflang, kastanjebruin geverfd haar met wat onbedoelde krullen. Ze rookte veel, en waarschijnlijk ook al lang. Remco vond haar niet mooi, maar voelde zich erg tot haar aangetrokken. Hij voelde zich tot veel vrouwen aangetrokken. Vaak waren ze ouder dan hij.

Op de dijk hadden ze het over hun werk, aan het einde van de dijk over hun kinderen, voor het stoplicht over haar dromen en de dromen die hij ooit had.

Toen ze voor het station stopten waar hij de trein richting Geldermalsen en uiteindelijk naar Utrecht zou nemen vroeg ze: ‘Heb je zin om iets te eten?’

De vraag overviel hem.

‘Ik moet morgen werken, het lijkt me verstandiger om nu naar huis te gaan.’

- ‘Zeker?’

‘Ja.’

- ‘Jammer, nou tot ziens dan maar.’

‘Ja, bedankt nog voor de lift.’

- ‘Dag.’

Hij keek de auto na. Natuurlijk wist hij het niet zeker. Op dat moment wist hij niets meer zeker. Toen hij naar het spoor liep voelde hij zich ondanks zijn 53 jaren een klein kind.

Om kwart over zes was hij thuis. Het begon donker te worden.

Remco was alleen. Vrienden had hij niet. Tijdens zijn huwelijk met Ine was zij altijd verantwoordelijk geweest voor het onderhouden van contacten met de kennissenkring. Toch voelde hij zich sinds haar vertrek maar zelden eenzaam, hij had min of meer geaccepteerd dat het leven niet meer voor hem in petto had. Hij had zijn kaarten gedeeld gekregen, het waren nog redelijke kaarten geweest ook. Hij had alleen nagelaten ze uit te spelen.

’s Avonds ging hij vroeg naar bed. De slaap kwam pas tegen de ochtend.

Altijd als hij thuis kwam van zijn werk dronk hij thee. Zo kwam hij bij van de werkdag en zakten de cijfers weg. Hij werkte bij een verzekeraar op de afdeling accounting & control. Een onmisbare schakel in het systeem hield hij zichzelf voor. Geen bewonderenswaardige, geen ambitieuze, maar wel een onmisbare. Hij probeerde zijn werk goed te doen, soms misschien te goed. Zelden werd het opgemerkt. Hij werd als vanzelfsprekend beschouwd.

Eigenlijk was hij dat ook. Zijn twee geroosterde boterhammen `s ochtends. Zijn kopje koffie bij de kiosk. De cijfers waar hij zich de hele dag over boog.

Zijn dagelijkse kopje thee.

De middag daarvoor was niet vanzelfsprekend geweest. De gedachte om haar nog een keer te ontmoeten gaf hem een angstig gevoel, maar hij kon hem niet verdringen.

Terwijl zijn spaghetti in de magnetron naar een kookpunt draaide, toetste hij het nummer van Ine. Ze nam niet op.

Uit zijn kleine platencollectie haalde hij Frank Sinatra. De plaat had hij jaren geleden van Ine gekregen. Het was een verjaardagscadeau, met de opmerking dat het hem soms onbrak aan romantiek. Hij had gedacht dat het een grapje was.

Tijdens het derde nummer ging de telefoon. Hij werd zelden gebeld. Misschien had Marjolein zijn nummer opgespoord, of belde Ine hém eens. Hij liep, niet te snel, naar het toestel en nam de hoorn van de haak. Het kriebelde licht in zijn keel.

‘Hallo?’

-‘Remco?’

Hij zuchtte.

‘Hoi Rob.’

-‘Stoor ik?’

Zijn broer vroeg altijd of hij stoorde. Eigenlijk was dit nooit het geval. Zijn broer had een bedrijf in verpakkingsmaterialen, die werd vaak gestoord.

‘Niet echt.’

-‘Alles goed?’

‘Ja, best hoor.’

-‘Mooi, zeg waar ik eigenlijk voor bel. Marjolein vroeg vandaag naar je. Ze had het erg gezellig gevonden gisteren. Je weet toch over wie ik het heb?’

‘Ja ja’, Remco voelde zijn hart kloppen.

-‘Het is nogal een oude vrijster maar ik denk ik bel je toch even. Misschien kunnen jullie een keer samen wat drinken, ben je er ook even uit.’

‘Ja, zou kunnen.’

-‘Heb je pen en papier bij de hand?’

Remco schreef het nummer op. Zijn broer wenste hem succes en hing op. Gespannen bekeek hij het telefoonnummer. Sinatra zong: ‘To be or not to be, let our harts discover….’

Laat op de avond draaide hij nogmaals het nummer van Ine. Weer nam ze niet op.

`s Nachts droomde hij dat hij met Marjolein lasagne at en rode wijn dronk. Daarna ging hij met haar naar bed.

Zijn gedachten waren niet bij zijn werk geweest, hij had veel stomme foutjes gemaakt. Toen hij aan het einde van de middag thuis kwam zette hij geen thee. Hij ging op de bank zitten met het telefoonnummer in zijn hand. Zijn armen voelden week aan.

Het nummer bleek in gesprek. Hij voelde zich bedonderd. Hij had lef getoond en dat bleek geen resultaat te hebben. Aan de andere kant voelde hij een vreemde opluchting.

Na het eten belde hij haar weer. Heimelijk hoopte hij nu dat ze niet op zou nemen. Misschien was ze uit.

‘Met huize Brenkels.’

Zijn gedachten struikelden.

-‘Eeh, dag met Remco van Dam, spreek ik met Marjolein?’

‘Haha nee, ik ben haar dochter, moment ik zal haar even roepen.’

Hij dacht dat ze alleen woonde. Ze moest niet ver weg zijn, de stappen kwamen snel dichterbij.

‘Met Marjolein Brenkels.’

-‘Dag, je spreekt met Remco, van de verjaardag van Tim.’

‘Ja ik weet wie je bent. Leuk dat je belt. Ik had er nog over gedacht jou te bellen, maar ik wilde me niet opdringen.’

-‘O, dat geeft niet hoor, ik vond het erg gezellig zondag.’

‘Ik ook.’

-‘Maar nou dacht ik misschien heb je zin om…’

‘Toch een hapje te gaan eten’, viel ze hem vrolijk in de rede.

-‘Nou ja of iets drinken ofzo. Of iets anders.’

‘Eten lijkt me leuk.’

Ze spraken af dat hij zaterdag met de trein naar Leerdam zou komen, ze zou hem afhalen. Ze zouden bij haar thuis eten.

Haar snelle en directe manier van communiceren maakte dat hij duizelend de telefoon neerlegde. Het was een prettig duizelen.

De rest van de week dacht hij er geen moment over Ine te bellen. Hij was zenuwachtig en schaamde zich ervoor.

Een krappe week eerder had hij in dezelfde trein gezeten. Toen was hij opgewekt, nu voelde hij zich gespannen en moe tegelijk. Hij verlangde naar Ine, naar zijn ouders. Hij was over de helft van zijn leven, dit soort momenten kwamen steeds vaker voor. Soms was hij jaloers op de totale burgerlijkheid die hij vroeger zo verafschuwd had. Soms dacht hij dat hij de boot gemist had, soms dat hij niet mee had gemogen en heel soms dat er helemaal geen boot was. Bij die laatste gedachte, dat hij zijn hele leven gewacht had op iets wat niet komen zou, zonk de moed hem in de schoenen.

Met een puffend geluid gingen de deuren open. Ze stond niet op het perron. Terwijl hij naar buiten stapte voelde hij de kou op zijn gezicht slaan. Hij vouwde zijn sjaal toe en ritste zijn jas tot onder zijn kin dicht. Achter het station stond een fiat te pruttelen.

Het huisje waar ze woonde stond in een rijtje van acht en had vroeger onderdak geboden aan vier werknemers van de glasfabriek. Nu leek het net groot genoeg te zijn voor Marjolein en haar drie poezen.

‘Ik hoop dat je lasagne lust’, zei ze terwijl ze een glas wijn voor hem inschonk.

Hij hield zichzelf voor dat dit geen toeval kon zijn.

In tegenstelling tot zijn kille en sobere inrichting had zij een knus en gezellig huis. Over de bank en de leunstoel had ze grote gehaakte kleden gedrapeerd. Op de eettafel brandden kaarsen.

Tijdens het eten praatten ze over hun exen. Na het eten gingen ze verder over hun werk, hun kinderen, hij over de wetenschap, zij over muziek.

‘Houd je van Bob Dylan?’, vroeg ze.

Hij herinnerde zich vaag een jankerige stem, een gitaar en een mondharmonica.

‘Gaat wel’, zei hij.

Ze zette ‘Highway 61 revisited’ op.

Er werd een nieuwe fles opengetrokken en op de ‘Tombstone blues’ voelde Remco een krachtige boosheid opkomen. Hij probeerde het te onderdrukken, maar de wijn had zijn werk gedaan. Hij was niet gewend te drinken. Met horten en stoten vertelde hij Marjolein over zijn vader, over de dood van zijn moeder, over zijn jaren met Ine, haar vreemdgaan, de pesterijen van zijn collega’s, zijn zenuwen voor dit afspraakje.

Toen hij uitgeraasd was zei ze zachtjes: ‘Misschien moet ik je zo maar naar het station brengen.’

Met het station in zicht zei ze: ‘Ik denk niet dat dit een goed idee was Remco.’

Ze hadden de hele weg niets tegen elkaar gezegd. Achterop haar fiets had Remco zich stom gevoeld en aan zijn koude handen gedacht. Nog steeds zei hij niets.

‘Dit kost me te veel’, zei ze. Hij wist niet wat dat betekende.

Even was het stil. Er stond geen wind en de weg was leeg. Er was geen maan vanavond.

Voor het station stopte ze.

‘Denk je dat we elkaar nog een keer zien?’, vroeg hij terwijl hij afstapte. Hij voelde zich bloot.

Ze keek hem droevig aan en schudde zachtjes haar hoofd.

Dit was te veel. Hij daaide zich om en stapte zonder een woord te zeggen de tl-verlichte stationsboog binnen.

‘Dag’, zuchtte ze hem na.

De trein naar Geldermalsen was net weg. Hij moest bijna een uur wachten en voelde zich doodop.

Het was ruim na middernacht. Het licht had hij niet aangedaan.

(klik)

‘Hallo?.’

Ze klonk slaperig.

- ‘Waarom lukt het toch niet Ien? Waarom gaat alles mis?’

‘Het is midden in de nacht. Je moet dit niet doen.’

- ‘Wat moet ik nou? Mijn leven stelt niets voor.’

‘Ik heb je altijd geholpen Remco. Ik ben er altijd voor je geweest toch?’

Hij reageerde niet.

‘Ik heb ook mijn eigen sores, het maakt me kapot als je me drie keer per week belt. Al meer dan tien jaar. Het gaat gewoon niet meer.’

- ‘Je kunt toch wel even luisteren? Gewoon even luisteren’, probeerde hij nog.

‘Ik moet sterk zijn. Anders ga ik er zelf ook aan onderdoor’

(klik)

Remco liet zich vanaf de afgesleten grijze bank zachtjes op de grond glijden. Het laminaat voelde koud en hard aan zijn dunne billen. De hoorn lag nog losjes in zijn rechterhand.

Dit zou een mooi moment zijn om te huilen.

‘The typewriter is holy the poem is holy the voice is holy the hearers are holy the ecstasy is holy’

2007-02-28T08:11:00.000-08:00

Het is 1955, dertien oktober. De ‘Six gallery’, een centrum voor kunstenaars in San Francisco, is vol en in extase. Onder invloed van een grote hoeveelheid goedkope wijn heeft een zenuwachtige Allen Ginsberg zojuist voor het eerst zijn, ruim honderd regels lange, gedicht Howl voorgedragen. Om hem te ondersteunen riep zijn vriend Jack Kerouac na iedere zin ‘GO!’. In drie hoofdstukken bezong Ginsberg het leven van de straat, een leven van drugs, drank, seks, verlangens en reizen. Nu sluit hij af met een extatische voetnoot, waarin hij alles en iedereen de onvoorwaardelijke liefde verklaart:

‘Holy! Holy! Holy! Holy! Holy! Holy! Holy! Holy! Holy! Holy! Holy! Holy! Holy! Holy! Holy! / The world is holy! The soul is holy! The skin is holy! The nose is holy! The tongue and cock and hand and asshole holy! / ….. / The typewriter is holy the poem is holy the voice is holy the hearers are holy the ecstasy is holy! / Holy Peter holy Allen holy Solomon holy Lucien holy Kerouac holy Huncke holy Burroughs holy Cassady holy the unknown buggered and suffering beggars holy the hideous human angels! / ….. / Holy the lone juggernaut! Holy the vast lamb of the middle class! Holy the crazy shepherds of rebellion! Who digs Los Angeles IS Los Angeles! / ….. / Holy the supernatural extra brilliant intelligent kindness of the soul!’

Zowel Kerouac als Ginsberg zijn aan het einde van de voordracht in tranen.

De ‘Six gallery poetry reading’ wordt beschouwd als het moment waarop de Beatgeneration ontstond. Onder deze noemer zette een groep jonge schrijvers, dichters en junkies zich af tegen de literaire conventies van de kleinburgerlijke jaren vijftig in het Amerika van de vorige eeuw. Met hun rauwe, pure en controversiële proza en poëzie gaven Allen Ginsberg, Jack Kerouac en William S. Burroughs het leven van de jonge Amerikaanse bohémiens een gezicht. Dit jaar is het een halve eeuw geleden dat Kerouac’s On the road, de bekendste roman uit de Beatgeneration gepubliceerd werd.

Verlangens en optimisme: On the road

Burroughs, Ginsberg en Kerouac leerden elkaar rond 1943 kennen op Columbia University in New York. In de groep die zich om hen heen verzamelde, bevonden zich Gregory Corso, Peter Orlovsky en Neal Cassady. De laatste, die zich in 1947 bij de groep aansloot, had een kortstondige relatie met de homoseksuele Ginsberg, maar – belangrijker - maakte met Jack Kerouac de reizen die in ‘On the road’ beschreven worden. In deze reizen verkent Kerouac in wisselend gezelschap, maar vaak met de hyperactieve ‘madman’ Cassady, de Verenigde Staten en Mexico. Het boek is een ode aan het zwerfleven, verdovende middelen, alle mensen, de Bebop, maar vooral aan Amerika en al haar gekte. Dit zijn gelijk de belangrijkste thema’s van de beatgeneration.

On the road leest als een lange trip. Het is een pleidooi voor menselijkheid, een kruistocht tegen de zelfgenoegzame academici, een hunkering naar de ‘kicks’ van nieuwe ervaring en een onderzoek naar vergankelijkheid. Of zoals Kerouac’s alter ego Sal Paradise het in On the road zegt:

‘They danced down the streets like dingledodies, and I shambled after as I've been doing all my life after people who interest me, because the only people for me are the mad ones, the ones who are mad to live, mad to talk, mad to be saved, desirous of everything at the same time, the ones that never yawn or say a commonplace thing, but burn, burn, burn like fabulous yellow roman candles exploding like spiders across the stars and in the middle you see the blue centerlight pop and everybody goes 'Awww!'’

Het boek is een lofzang op het leven en de vrijheid en een gevecht tegen kleinburgerlijkheid. Kerouac neemt de lezer mee door een tijd waarin alles mag en een land waarin alles kan en laat hem na de laatste bladzijde stuiterend achter.

Het verhaal gaat dat Kerouac in 1952 onder invloed van benzedrine en koffie in drie weken tijd een rol typepapier van veertig meter vol tikte. Er is nogal eens sprake van mythevorming rond de Beatschrijvers, met name als het gaat om drank- en drugsgebruik. Maar de rol, die bestaat echt. Op dit moment gaat deze ‘on the road’ in de Verenigde Staten langs verschillende musea en universiteiten.

Kerouac noemde schrijven eens ‘een manifestatie van de geest zoals die zich in de tijd beweegt, waarbij iedere poging dat nog te veranderen en herstructureren in wezen vals is’. Het klinkt als een mooie basisregel, maar gezegd moet worden dat hij en zijn vrienden zich er lang niet altijd aan hielden. Het ideaal was weliswaar dat het uitstorten van de ziel tot pure literatuur zou leiden, maar natuurlijk werd ook aan hun boeken uitgebreid geschaafd. Publicatie liet nog vijf jaar op zich wachten, maar daarna werd het boek wereldberoemd. William S. Burroughs zei later over het boek: ‘On the road sold a trillion levis and a million espresso machines, and also sent countless kids on the road… The alienation, the restlessness, the dissatisfaction were already there waiting when Kerouac pointed out the road.’

Maatschappijkritische ranzigheid

William S. Burroughs zou zijn Naked lunch, de tweede grote beatroman, pas in 1959 zien uitkomen. Net als Howl van Allen Ginsberg, creëerde dit boek een grote controverse en werden er uitgebreid rechtszaken gevoerd over het obscene karakter. Maar waar On the road en HowlNaked lunch doorspekt met satire in de beschrijving van de ranzigheid van het leven van junkies en psychisch gestoorden. Burroughs was de laatste veertig jaar van zijn leven -hij werd desondanks 84- verslaafd aan opiaten en leefde tussen schooiers en dieven. Vanuit de laagste klasse benadrukt hij genadeloos de zwarte kant van Amerika. Het is niet dat hij de vinger op de zere plek legt, hij roert driehonderd bladzijden door de zweer die Amerika heet. Hij kotst de lezer onder met verhalen uit de onderbuik van de Amerikaanse samenleving. vooral bol staan van de energie en optimistische, vaak extatische beschrijving van alle aspecten van het leven, is

Portretten van het ‘American Low-life’ lijken nog steeds succesvol. Burroughs wordt nog steeds opnieuw uitgegeven, maar ook zijn tijdgenoot Anthony Burgess heeft met A Clockwork OrangeFactotum verfilmd. (in 1971 verfilmd door Stanley Kubrick) nog steeds een cultklassieker op zijn naam staan. In Londen en Tanger, waar Burroughs geruime tijd woonde, zag hij de Engelse schrijver regelmatig. Een andere auteur uit die tijd, die nog steeds gelezen wordt, is Charles Bukowski. Hoewel hij niet officieel tot de Beatgeneration gerekend wordt, schrijft hij op dezelfde non-conformistische wijze over het lege Amerikaanse leven aan de onderkant van de sociaal-maatschappelijke en economische ladder. In 2005 werd zijn roman

Kracht van de beats

De uitspraak dat literatuur uit de 21^ste eeuw conventioneel is, is per definitie onjuist. Er wordt veel geëxperimenteerd met nieuwe stijl en inhoud. Het probleem is echter dat het in een Westerse democratie met een lange literaire geschiedenis waarin nauwelijks meer taboes zijn overgebleven, steeds lastiger wordt om onconventioneel te schrijven. Een aantal van de boeken van de Beatschrijvers ademt nog de kracht van de controverse, de energie van iets nieuws. Irvine Welsh schrijft goede boeken, maar een liefhebber van Trainspotting moet ooit William Burroughs hebben gelezen. Een fan van Herman Brusselmans moet in ieder geval eens van Charles Bukowski gehoord hebben.

Boeken die anno 2007 geschreven worden kunnen literair nog zo relevant zijn, vaak missen ze een bepaalde noodzaak. Een noodzaak die in de beste Beatliteratuur van elke bladzijde afdruipt. Goede boeken moesten op dat moment geschreven worden en hebben naast literair belang een minstens zo groot maatschappelijk belang. On the road was vijftig jaar geleden voor velen een grote alarmklok, die ze wakker schudde en de deur naar het leven opende. Er is weinig fantasie voor nodig om een parallel te vinden tussen de geregelde jaren vijftig en de gemakzucht waarmee mensen zich in de 21^e eeuw in het systeem nestelen.

Burroughs, Ginsberg en Kerouac wijzen de lezer op het avontuur, de naaktheid van het leven, het pure van de nieuwe ervaring. Ze schreeuwen je toe: Kom uit je luie stoel! Eet! Zuip! Reis! Neuk! Snuif! Leef! Ze geven je een nieuwe kijk op de wereld.

En daarom moeten de Beatschrijvers gelezen worden. En herlezen.

Verhaal: Für Mamma

2007-02-20T11:53:00.000-08:00

‘Er was niemand in huis. We hadden nooit iemand in huis.’

‘U snapt toch dat het niet kan, meneer van Kalshoven.’

‘Wilt u nu zeggen dat er wel iemand was?’

Ik heb geen idee wat ze bedoelt.

‘Nee, daar heb ik het niet over. Natuurlijk was er niemand.’

Ze kijkt me indringend aan. Het is geen prettig gesprek. De kamer, die op de tafel waar we aan zitten, twee grote hoekige dossierkasten en een kapstok na leeg is, biedt weinig punten waar ik mijn blik op kan richten. Ik kijk haar maar in de ogen. Het witte tl-licht maakt haar rimpels tot donkere groeven.

‘Maar het was telkens hetzelfde deuntje?’

‘Het was geen deuntje, het was de complete uitvoering.’

‘Goed, telkens precies dezelfde uitvoering?’

‘Ja. En als het stuk uit was begon ze weer opnieuw.’

‘Hét, meneer van Kalshoven.’

‘Nee. Ze.’

‘U werkt niet mee.’

‘U ook niet mevrouw.’

‘Snapt u waarom we dit gesprek hebben?’

‘Omdat u graag wil bewijzen dat ik kierewiet ben.’

Ze zucht.

‘Ik sta aan uw kant. Ik wil u helpen.’

Alsof ik daar op zit te wachten.

‘Mooie hulp, als u dan eerst gelooft wat ik zeg.’

‘Dat kan ik helaas niet.’

‘Hoe wilt u mij dan helpen. Trouwens, ik heb geen hulp meer nodig. Ik heb het probleem zelf toch opgelost?’

‘Dat was geen oplossen. We komen niet verder als u maar bij die kat blijft hangen. Laten we nou eens aannemen dat het niet de poes was.’

‘Jansje, maar ze was het wel.’

‘Ja, maar laten we nu eens aannemen dat het niet Jansje was.’

Ze gelooft me niet. En nu probeert ze me in de war te maken. Ik moet niet in haar trucjes trappen. Het was Jansje, zeker.

‘Nee, neemt u maar aan dat het ze het wel was.’

‘Kunt u dan rechtvaardigen wat u haar aangedaan heeft?’

‘Het was een kat. Een stomme rotkat. Denkt u dat ik er spijt van heb? Ze heeft mijn leven altijd zuur gemaakt.’

‘U zegt zelf, het was een kat. Kan een kat iemand het leven zuur maken? Is dat niet een beetje overdreven?’

Jansje kon prima doen alsof. Altijd als mijn moeder in het souterrain leerlingen ontving lag dat beest op de vleugel. Zogenaamd te spinnen. Als ik alleen met haar was krabde ze me van onder tot boven open. ‘Wat heb je nou weer gedaan Henk?’, vroeg mijn moeder dan. In haar ogen was het een doodgewone schootkat.

‘Hebt u wel eens een maand achtereen niet geslapen mevrouw?’

‘Nee, maar dat doet er niet toe.’

‘Ik kan u vertellen, het drijft een mens tot wanhoop.’

Ze tuurt in de map die opengeslagen voor haar op tafel ligt.

‘Uw moeder hield van Beethoven?’

‘Wat heeft mijn moeder hiermee te maken?’

‘Wanneer is uw moeder overleden, meneer van Kalshoven?’

‘Vijftien juni.’

‘Dat is ruim een maand geleden.’

‘Ja, wat wilt u nu zeggen.’

‘De meeste mannen van vijftig hebben niet zo’n band met hun moeder. En wonen er al helemaal niet bij in. Het gebeurt vaker dat iemand ernstig in de war raakt na het verlies van een dierbare.’

‘Ik ben niet in de war.’

‘U wordt al een maand lang wakker gehouden door een kat die nacht na nacht Für Elise speelt.’

‘Ja.’

‘Dat is niet gewoon.’

‘Nee, precies. Eindelijk snapt u het.’

‘Ik bedoel dat het niet normaal is dat u denkt dat een oude cyperse kat een moeilijk muziekstuk op de piano kan spelen.’

‘Ik ben toch niet gek, ik heb haar op heterdaad betrapt.’

‘Was dat afgelopen donderdag?’

‘Ja, het moet een uur of vier geweest zijn. Ik had natuurlijk nog geen oog dicht gedaan. Heel stil ben ik naar beneden gelopen. Toen ik de deur naar het souterrain open deed, had net het laatste akkoord geklonken. Vanaf het klavier stond ze me uitdagend aan te kijken.’

‘En toen bent u naar de vleugel toegelopen en hebt u de klep dichtgeslagen.’

‘Ik hield haar tegen, zodat ze niet weg kon. Ze heeft mijn hele armen opengehaald.’

Ik laat haar de halen op mijn armen zien. Een web van krassen siert mijn handen en mijn onderarmen. Ze kijkt er niet van op.

‘Ik moest drie keer met de klep slaan voordat ze ophield met bijten en krabben.’

‘U kijkt nogal triomfantelijk.’

Ik zeg niets. Het is even stil. Ze knijpt haar ogen een beetje dicht.

‘Hoe lang is uw vader al dood?’

‘Zeven jaar.’

‘Had u het zelfde gevoel toen die overleed?’

Ik wend mijn blik af en staar naar de tafel.

‘Ik ben moe.’

‘Ik geloof dat we u hier nog even moeten houden, meneer van Kalshoven.’

‘Oké.’

Ze staat op en pakt de witte jas van de kapstok. Met een grote klap valt de metalen deur in het slot. De grijze muren maken me rustig. Heel zacht hoor ik twee elkaar afwisselende tonen opkomen. Ik herken de hoge E en de Dis, de begintonen van Beethovens beroemde pianostuk. Mijn hart slaat over. Ik roep mezelf tot de orde. Jansje is dood.

Het zijn waarschijnlijk gewoon de verwarmingsbuizen.

Verhaal: Typisch Duits

2007-02-18T11:52:00.000-08:00

‘Toch best leuk zo?’, vraag ik. Het pad leidt ons Oberstdorf uit en het bos in. Joris haalt zijn schouders op. We steken een brede, drooggevallen bergbeek over.

‘Je moeder vind het ook leuk dat je een keer mee bent.’ Bij de bakker stelde Ellen vanochtend voor om onze jongste zoon mee te nemen. Voor een goed gesprek, het aantrekken van de gezinsband. Tenminste, dat dacht ik. Ze negeert ons volkomen en loopt een paar honderd meter voor ons aandachtig in een vogelgids te speuren. Af en toe stopt ze en gebaart ons dat we stil moeten zijn. Daar hebben we weinig moeite mee. Soms probeer ik het zwijgen te doorbreken met een lollige opmerking.

‘Nou je moeder heeft er weer een gevonden hoor.’ Ze staat veelbetekenend met haar boekje te zwaaien. ‘Je schudt de plaatjes er nog uit, El’, roep ik, met een half oog op Joris. Die kijkt naar zijn voeten op het platgetreden bospad. Waarschijnlijk zit hij liever met zijn leeftijdsgenoten aan het zwembad, maar Ellen vond dat hij ook wat van de omgeving moest zien.

‘Je merkt bijna niet dat het zo warm is hè?’, zeg ik. Het dichte bladerdek zeeft het zonlicht over ons uit. Een zweetdruppel hangt twijfelend aan mijn neus. Als ik mijn hand naar mijn hoofd breng om hem weg te vegen valt hij.

‘Het is hartstikke heet pa, welke idioot gaat er nou op zo’n dag wandelen.’ Het dorp ligt in een dal, we beginnen nu langzaam te klimmen. Dat zal wel iets met zijn houding te maken hebben.

‘Waarom willen jullie persé dat ik dingen met jullie doe?’

‘Nou ja, Joris, het is toch gewoon gezellig om als gezin wat te ondernemen.’

‘Ik vind er weinig gezelligs aan’, bromt hij.

‘En net dan, dat was toch leuk in die konditorei?’, probeer ik nog.

‘Ma zat alleen maar over die bloemetjes op het terras te beppen en maar zeuren dat alles zo leuk typisch Duits was. Typisch Duits of niet, die koffie was niet te zuipen.’

‘Nou, nou’, zeg ik. Al heeft hij wel gelijk. We kregen drie enorme kommen slappe koffie voorgeschoteld. Met de klodder room erin was het net warme melk.

‘Slootwater. Het lijkt wel of ze helemaal niets lekker klaar kunnen maken in dit land.’

‘Dat jij je eten niet zo lekker vond gisteravond, wil nog niet zeggen dat Duitsers helemaal niet kunnen koken. Ze gebruiken gewoon iets meer vet dan wij gewend zijn.’

‘Mijn aardappeltjes dreven erin. En het ik vond het niet gewoon vies, ik heb er twee keer van moeten overgeven. Ik snap niet dat we hier nog elk jaar naartoe gaan.’

‘Je weet dat je moeder het hier fijn vindt en Jos en Helen komen hier ook elk jaar’, zeg ik verdedigend.

‘Zodat ik een week lang met Bas zit opgescheept. Dikke Bas. Vet, net als het vreten hier.’

‘Eten’, zeg ik streng. Ik heb geprobeerd Ellen dit jaar mee te krijgen naar Italië, maar ze snapte niet waarom. Het was toch gezellig hier, we kwamen er toch elk jaar. Ik zou ook liever van het Duitse vreten spreken dan van het Duitse eten. Maar dat kan niet. Het is altijd beter te liegen, dan je vrouw af te vallen.

‘Noem mij dan één lekker ding uit Duitsland’, daagt Joris me uit.

‘Hoe heet ze, dat fotomodel, Heidi… Heidi nogwat.’

‘Wat ben je toch grappig. Heidi Klum heet ze. Ik bedoel gewoon eten en drinken.’

Bratwurst, nee dat is met geen mogelijkheid lekker te vinden. Apfelstrüdel zal van oorsprong wel niet uit Duitsland komen. Ah, ik heb er een.

‘Schnitzel’, zeg ik iets te triomfantelijk. Daar is hij gek op, hier heeft hij niet van terug.

‘Bedoel je de wienerschnitzel, pa?’

‘Ja, inderdaad.’

‘De wienerschnitzel uit Wenen?’

Verdorie.

Het pad wordt nog steeds steiler en wordt in de verte zelfs een beetje rotsig. Joris ziet het ook en blijft stilstaan.

‘Ja, dit ga ik dus echt niet doen hè.’

‘Kom op, loop gewoon gezellig mee.’

‘Nee bekijk het maar.’

‘Joris, lekker even klauteren. Als mamma het kan, lukt het jou ook wel.’

‘Ik heb er gewoon geen zin in, maar ik ga mee als jij mij iets lekkers uit Duitsland kunt noemen.’ Hij kijkt me vragend aan.

‘Zie je, dat dacht ik wel.’ Hij draait zich om en begint het pad af te dalen.

‘Mamma vindt dit niet leuk hoor’, roep ik hem na.

‘Maakt mij het uit.’

Geluksvogel. Hij kan gewoon lekker doen waar hij zelf zin in heeft. Het afdalen gaat hem stukken sneller af dan het stijgen. Hij verdwijnt bijna uit het zicht. Ineens schiet het me te binnen. ‘Bier!’, gil ik, ‘Duits gistbier!’

Hij hoort het niet meer. Zijn hoofd ligt vast al aan het water.

‘Sshht!’, hoor ik van boven. Ellen wijst naar een vogel die klappend wegvliegt. Ze heft haar handen verwijtend op. Ze moet haar vogelgids in de rugzak gedaan hebben. Op handen en voeten begint ze het rotsige stuk te beklimmen. Ik zal er toch achteraan moeten.

Ik zucht diep. Een lichte windvlaag strijkt langs mijn bezwete lichaam. Het veroorzaakt een kleine rilling. Even waan ik me op een plein in Rome, in de schaduw van een grote kathedraal. Op het tafeltje voor me staan een espresso en een grote coupe met Italiaans ijs.

Volgend jaar.

Misschien.

Verhaal: De golven en de dochter

2007-02-12T08:36:00.000-08:00

Hij keek hoe Lies in haar tuinbroek aan de reling stond. In Harlingen had het nauwelijks gewaaid maar boven de Waddenzee joegen de wolken elkaar driftig achterna. De zee was donker. Grauw. Tom voelde een rilling langs zijn rug omhoog kruipen. Hij had Lies met geen mogelijkheid een jas aan kunnen krijgen.

Meeuwen zweefden tegen de wind in met de veerboot mee. Telkens als Lies een stuk van haar krentenbol overboord gooide maakten een paar van de vogels een duikvlucht en pikten het uit de lucht. Ze gilde het uit van plezier en klom op de onderste stang van de reling.

‘Beide voeten op de grond Lies.’

- ‘Waarom?’

‘Omdat je anders overboord vliegt.’

- ‘Waarom?’

Tom stond op, liep naar haar toe en zette haar weer met de beide voeten op het stalen dek.

‘Omdat de kapitein geen zin heeft om te stoppen om jou uit het water te vissen.’

- ‘Mag het ook niet van de kapitein dan?’

‘Nee.’

- ‘Oh.’

Hij ging weer op een van de lange witte banken zitten. Het buitendek was bijna leeg. Er was nog geen jaar voorbij sinds de laatste keer dat hij de overtocht naar Terschelling gemaakt had. Het was hartje zomer geweest en de banken hadden vol gezeten met jongeren en jonge ouders met hun kinderen. Daar had hun gezinnetje toen mooi tussen gepast.

Hij ritste zijn windjack dicht, trok zijn schouders op en sloeg zijn benen over elkaar. Esther was twee maanden na die zomervakantie opgenomen. De tumor was zo groot geweest als een pingpongbal. Voor kerst was ze dood.

De man van de fietsverhuur had geen zin gehad om het zitje over te zetten op een herenfiets, dus reed Tom met Lies op een te kleine damesfiets het dorp uit. Al vrij snel sloeg hij van de hoofdweg af, een kronkelend fietspad in.

‘De weg maakt lawaai pappa.’

- ‘Ja.’

Als kind had het hem verbaasd dat de banden van de fiets niet lek gingen van de schelpenpaadjes die zo’n pijn deden aan je blote voeten.

De zeewind droeg de geur van dennen en droog gras. Tot de camping kwamen ze maar een paar mensen tegen. Mei liep op haar einde. Het duurde nog drie weken voor het eiland overspoeld zou worden door Oerol.

Terschelling ontwaakte uit een lange winterslaap.

Terwijl Lies haar beer aan een stuk scheerlijn over het veld sleepte, stuntelde Tom met de tentstokken. Alsof hij nog nooit alleen een tent had opgezet. Samen met Esther had hij er nooit lang over gedaan. In zijn eentje was hij al een kwartier bezig. Telkens als hij de stok aan de ene kant van de tent bijna bevestigd had, schoot hij er aan de ander kant uit.

Alles was moeilijker alleen. Alles, behalve doodgaan.

De stok schoot weer los. De spanning was te groot. Hij liet zich in het gras zakken. Net als de tent hing Tom er als een vaatdoek bij. Lies liep midden op het veld tegen haar beer te praten alsof er niets aan de hand was.

‘Wat loop je nou met die knuffel te sjouwen?’

- ‘Hij moet plassen pappa.’

‘Hij hoeft helemaal niet te plassen. Schei uit met dat blije gedoe.’

Hij twijfelde of hij er goed aan had gedaan hierheen te komen. De vieze friet op de veerboot, de rommelige campingreceptie van meneer Moes, de scholeksters die wormen zochten op het drooggevallen wad. Alles aan dit eiland ademde Esther uit. Waarom liet ze hem niet eens met rust?

Terschelling was ook van hem. Zijn ouders hadden hem elk jaar naar deze zelfde camping meegenomen. Toen hij in Amsterdam kunstgeschiedenis studeerde en zelfs toen hij voor zijn werk bij de RVU heel Europa doorkruiste, was hij het eiland blijven bezoeken. Hij kwam hier al dertig jaar.

Het was of haar dood alles overnam. Terwijl de tumor bij haar was gegroeid, leek gelijktijdig een gezwel in zijn hoofd te zijn ontstaan. Een prop die zijn hoofd van binnen vulde tot er geen ruimte over was. De ene dag leek het kwaadaardig, de andere dag was hij het dankbaar.

Hij stond op, trok het grondzeil recht en gaf Lies een vluchtige aai over haar hoofd. Hij moest een chagrijnige vader zijn.

Het koelde snel af. Tom was, kort nadat hij Lies in haar slaapzak had gehesen, zelf ook de tent ingekropen. De rits lag koud onder zijn rug. Op het luchtbed bestond geen goede houding. Het zou nog wel een paar uur duren voor hij de slaap kon vatten.

Hij hoorde Lies rustig en regelmatig ademhalen.

Thuis sliep hij erg slecht. Eén keer had hij zich in slaap gedronken op een plaat van Tom Waits. Hij was op de bank wakker geworden met een droge mond en een zeurende hoofdpijn. Achteraf had hij het melodramatisch en sentimenteel gevonden. Nu vond hij zichzelf vaak tegen de ochtend terug achter de televisie.

Zijn hoofd voelde als het luchtbed waar hij op lag. Te vol.

Moest hij afleiding zoeken? De gedachte aan een andere vrouw voelde als vreemdgaan. Hij kon niet vooruit en hij kon niet achteruit. Hij zat vast. Aan een kind.

Lies maakte een paar smakkende geluiden.

Natuurlijk had hij af en toe plezier met haar, maar de sleur overheerste. Hij haalde Lies ’s ochtends uit bed, kleedde haar aan, maakte haar ontbijt, poetste haar tanden en bracht haar naar het kinderdagverblijf. Voor Esthers dood had hij onregelmatige werktijden gehad, nu was hij genoodzaakt van negen tot vijf te werken. Om half zes haalde hij haar op en begon het avondritueel.

Hij bleef altijd bij het ledikant wachten tot ze in slaap viel. Soms daalde er dan een lichte tevredenheid op hem neer. Vaker irriteerde ze hem en vroeg hij zich af wat hij in hemelsnaam met haar moest.

Ver weg klonk het geluid van een motorfiets.

Met iemand zijn en je toch alleen voelen, dat moest de ergste eenzaamheid zijn.

Hij viel pas in slaap toen de ochtend door het blauwe tentdoek heen schemerde.

Tom zette de fiets tegen het hek en sjorde Lies uit het zitje. Het houten hek schudde zachtjes mee. Hij was vergeten hoe lang het fietsen was naar het Heartbreak hotel. De strandtent lag op het oostelijkste deel van het eiland, ver van het drukke West-Terschelling waar de veerboot aankwam. De laatste koffie voor Ameland. In het hoogseizoen speelde de huisband iedere avond nummers van Chuck Berry, Elvis Presley, Buddy Holly en Johnny Cash. Op het dak stond een grote roze caddilac.

Lies slurpte aan een appelsap. De glazen terrasschotten hielden de wind tegen. De schaduwen van wolken schoven over het lange strand.

Aan zee wandelde een ouder stel. Ze droegen hetzelfde trainingsjasje. Richting horizon steunde een booreiland eenzaam op zijn palen. Hij had zich voorgenomen om zich tijdens deze vakantie te concentreren op de toekomst, maar daarvoor was hij te druk in gevecht met zijn herinneringen. Herinneringen die stonden te trappelen om herinnerd te worden. Misschien was er geen toekomst zonder verleden.

Midden op het strand waren de resten van een kampvuur te zien.

Hier had hij Esther voor het eerst ontmoet, bijna twaalf jaar geleden. Het was een warme nacht in augustus geweest en hij had iets te veel gedronken. Hij ging met zijn vrienden zwemmen. Bij het uittrekken van zijn kleren steeg een walm van bier en sigaretten op. In zijn blote kont botste hij bijna tegen haar op. Terschelling had donkere nachten. Hij herkende haar. De rode bos krullen en het vrolijke gezicht met zomersproeten waren hem binnen al opgevallen. Ze stond naar de zeevonk te kijken.

In het begin had hij haar vreemd gevonden en was hij zelfs een beetje bang voor haar geweest.

Hun eerste vrijpartij was in een duinpan geweest, op het geluid van de rollende golven. Het was een vaste plek geworden.

Hij betaalde bij de blonde serveerster en droeg Lies van het trapje af het strand op. Ze sloeg haar armpjes om zijn nek. De wolken voor de zon werden steeds groter.

‘Pappa is hier met mamma ook vaak geweest.’

- ‘Gingen jullie toen zwemmen?’

Esther hield van water, maar ze zwemmen deed ze nooit. Ze stond ook nooit lang onder de douche.

‘Daar hield ze niet zo van.’

- ‘Waarom niet?’

Hij zette Lies op het harde strand.

‘Ze vond de duinen leuker.’

- ‘Waarom?’

‘Ik weet het niet Lies. Jij houdt toch ook van de zandbak?’

- ‘Gaan we naar de duinen?’

‘Nee.’

- ‘Ik wil in de duinen.’

‘Ik zeg toch nee. Je komt er heus nog wel een keer.’

Lies keek schuin omhoog naar hem en toen naar de duinrand die uit het strand omhoog klom. Giechelend begon ze te rennen.

‘Lies kom op.’

Ze deed net of ze hem niet hoorde. Misschien was dat ook wel zo. Met tegenzin sjokte hij achter haar aan. Lies stond al aan de onderkant van het duin.

Hij zuchtte.

Ze begon naar boven te klauteren. Waarom wilde dat gekke kind ineens de duinen in?

‘Lies!’

Eigenlijk wilde hij niet naar boven, maar Lies was er al en verdween over de top uit het zicht. Hij moest wel achter haar aan.

Het zand schoof onder zijn voeten weg terwijl hij naar boven liep. Bij elke stap die hij zette, zakte hij een halve terug. Hij twijfelde of hij boos zou worden op Lies. Hij had er weinig zin in.

Boven vond hij Lies gehurkt bij een bergje konijnenkeutels. Het helmgras wees met de wind mee. Zijn adem werd afgeknepen. Hij voelde de luwte van de duinpan. Hij herinnerde zich het zand tussen zijn billen en Esthers naakte bovenlichaam dat afstak tegen een deken van sterren. Lies was hier verwekt.

En nu zat ze daar. Bij een hoopje stront. Hij ging naast haar zitten.

‘Weet je wat dat zijn Lies?’

Ze zei niets. Hij hield haar een keuteltje voor de neus.

‘Dit is konijnenpoep.’

Ze trok een vies gezicht.

‘Konijnen hebben hele schone poep hoor.’

Hij gaf haar een por in haar zij. Giechelend zakte ze om. Ze bleef op haar rug liggen.

Hij zag dat de zon haar een paar kleine sproeten had gegeven. Ze leek op haar moeder. Alsof hij dat al die tijd niet gezien had. Ze was hun dochter, zíjn dochter. Hoe kon hij hier niet van houden? Ze verdiende veel meer. Meer in ieder geval dan een slappe zak van een vader, die zich verschool achter knorrige buien en de rest van zijn gevoelens zo ver mogelijk wegstopte. Zonder geluid begon hij te huilen. Dat had hij sinds de crematie niet meer gedaan.

Het leek of de zeewind de prop uit zijn hoofd had geblazen. Of hem in ieder geval een stukje had verschoven. De tranen liepen van zijn wangen en kleurden het droge zand donker.

‘Ik mis mamma, Lies. Heel erg.’

Lies keek hem met grote ogen aan.

‘Ik vind het zo jammer dat ze er niet meer is. Maar dat is jouw schuld niet. En ik doe soms een beetje boos, maar dat wil ik helemaal niet.’

Aan haar gezicht zag hij dat ze er niets van begreep.

‘Want ik vind je hartstikke lief.’

Dit moest een gek gezicht zijn. Hij pakte haar stevig vast.

- ‘Auw, pappa.’

Tom lachte en haalde snotterend zijn neus op.

Hij had hun broekspijpen opgerold en de schoenen uitgedaan. Deze hingen met de veters aan elkaar geknoopt aan zijn rugzak. De zee was nu rustig. Het was eb en langs zijn voeten voelde hij het water terugtrekken. De voetafdrukken die ze achterlieten verdwenen met de volgende golf.

Hij hield van de kalme zee. Het was moeilijker om haar niet gelijk de rug toe te keren als het ging stormen en de golven wild over elkaar heen klapten. Maar vluchten had weinig zin. De zee zou er altijd zijn.

Tom hield de kleine hand van zijn dochter stevig vast. Hij snoof de zeelucht op. Misschien kon hij Lies vanavond de zeevonk laten zien. Hij keek haar boven op het hoofd. De wind stoof haar haren alle kanten op.

Ze zou waarschijnlijk krullen krijgen.

Hedendaagse kunst in Parijs, de romantische en de realistische beleving van een wereldstad

2007-02-01T10:03:00.000-08:00

De Eiffeltoren in de schemering, het uitzicht over de stad vanaf de trappen van de Sacre Coeur, de oude mannen met hun petanqueballen in Le Jardin de Tuileries en het verliefde stel langs de Seine. Het zijn de vaste publiekstrekkers, overgoten met een dosis romantiek, die Parijs haast tot een product maken. Is de stad echt zo mooi? Of wordt een zorgvuldig gecultiveerde illusie in stand gehouden? Een onderzoek naar de houdbaarheid van romantiek

Het is negen uur. De koude, mistige herfstochtend hangt boven de Quai de Saint Michel. De Seine kronkelt als een dampend lint door de stad. Als het stoplicht op groen springt draaien de auto's, vooruitgesneld door een aantal gierende scooters, de brug naar het Ile de la Cité op. Aan de overkant, op het plein voor de Notre Dame, heeft zich ondanks het vroege uur een lange rij gevormd. Gewapend met professioneel ogende camera's staan de toeristen klaar om één van de publiekstrekkers van de stad te bewonderen. Later op de dag zullen ze de Champs Elysee aflopen tot de Arc de Triomph, het Louvre uitpluizen tot de Mona Lisa, het Musée d'Orsay bezoeken voor Monet of Montmartre beklimmen voor haar Sacre Coeur. Wat ze ook doen, bijna allemaal zijn ze op zoek naar de beelden, gebouwen en schilderijen die ze kennen als klassieken uit de schoolboeken. Bezoekers van Parijs komen voor een schoonheid en een romantiek van jaren geleden. Maar de stad is meer dan een groothandel in sentiment. Het is een moderne wereldstad en dat lijkt niet vloeiend samen te gaan met het beeld van het oude Parijs; de stad van de liefde, het licht en de romantiek. De stad bevindt zich in een spagaat tussen twee werelden. Het is lastig om de Franse hoofdstad tegelijk op realistische en romantische wijze te ervaren, want in het licht van moderne wereldstad verbleekt de romantiek van het oude Parijs. Probeert de stad de moderne tijd buiten te sluiten door krampachtig te blijven steunen op haar klassieken en een oudbakken romantiek? Misschien ligt hier een taak voor de hedendaagse kunst. Kan zij de stad uit de spagaat halen? Op zoek naar een nieuw licht op Parijs.

Onder het grote aantal musea van Parijs is de hedendaagse kunst slecht vertegenwoordigd. Het Centre Pompidou en het minder bekende Palais de Tokyo zijn de enige grote centra voor kunst van nu. Maar de hedendaagse kunst is aan een inhaalslag bezig, al vier keer eerder werd de Parijse museumnacht georganiseerd. Vandaag is het zeven oktober, aankomende nacht staat de stad voor de vijfde keer in het teken van de Nuit Blanche.

Centre Pompidou

Het is kwart over elf. De mist is al opgetrokken en heeft plaats gemaakt voor een waterig zonnetje. Het markante gebouw valt op tussen de relatieve laagbouw van het centrum. De typerende felle buizen en de roltrappen liggen aan de buitenkant, het is door de architecten binnenstebuiten ontworpen. Midden op het grote plein werkt een man in een glimmend rood pak zich in indrukwekkende kronkels en bij een pilaar met een grote gouden bloempot is een Mongoolse muziekgroep neergestreken. In een hoek heeft een aantal schilders zijn ezel opgesteld.

Het museum bevindt zich op de vierde etage van het gebouw en houdt de expositie 'Le mouvement des images, art et cinéma'. In de eerste jaren van de eenentwintigste eeuw wordt film steeds meer gebruikt als kunstvorm op zich, in plaats van in de traditionele, nauwe context van de verhalende cinema van de twintigste eeuw. Een wending die mogelijk gemaakt wordt door de digitale revolutie. De tentoonstelling wil naar aanleiding van deze verschuiving de film herdefiniëren, door werk van kunstenaars uit de twintigste en eenentwintigste eeuw vanuit een cinematisch oogpunt opnieuw te bekijken. De aangeboden collectie moet de hele geschiedenis van de avant-garde en experimentele cinema beslaan.

De werken zijn geordend naar de vier pijlers die het beeld van de traditionele film vormen: successie, projectie, vertelling en montage. Aan de hand van moderne en hedendaagse kunst worden de eigenschappen van film aan het licht gebracht. Het is een studie naar film en hiermee een analyse van de traditionele cinema. Een lofzang voor het medium, maar ook een kritische studie die de tekortkomingen en eigenaardigheden van de romantische beleving van film genadeloos aan het licht brengt.

In een korte film van Matthias Müller uit 1991 wordt duidelijk hoezeer de interpretatie van film bepaald wordt door elk van de afzonderlijke pijlers. Stereotype huisvrouwen, vertolkt door Grace Kelly, Tippi Hedren en Lana Turner, verrichten in korte scènes alledaagse handelingen. Door de snelle montage en de Hitchcockiaanse muziek, lijkt het een macaber horrorverhaal dat doordrongen is van angst, paniek en paranoia. Het maakt duidelijk hoe subtiel de overdracht door film geschiedt en hoe breekbaar de betekenis van de beelden is. In een andere context blijft er weinig van de oorspronkelijke werking over.

Film creëert een illusie van volledigheid en continuïteit. Dit lijkt de boodschap van een aantal werken waaronder dat van Richard Serra. In 'Hand catching lead' uit 1968 wordt het zwart-wit beeld van een mannenarm getoond, die stukken filmpapier probeert te vangen die snel na elkaar door het beeld vallen. Soms lukt het, maar dan laat de hand het stuk gelijk weer vallen om klaar te zijn voor de volgende. Na verloop van tijd verkrampt hij zichtbaar, in een poging alles mee te krijgen. Het wijst op een onvolledigheid, die zowel bij de productie als bij de consumptie van film ontstaat. Het verhaal dat een film vertelt is een interpretatie van de werkelijkheid, eerst door de maker en dan door de kijker. De poging van de hand om de afzonderlijke stukken film te pakken te krijgen illustreert de vluchtigheid van het medium. Maar juist omdat het zo sterk een product is van tijd en plaats, is film de ultieme romantische beleving. Want is romantiek niet altijd een fenomeen, losgesneden van tijd en plaats, van oorzaak en gevolg?

Met de analyse van film is de tentoonstelling direct een onderzoek naar de beleving van romantiek. Nergens is een dergelijk onderzoek meer op zijn plaats dan in Parijs. Al eeuwen lang trekt Parijs schrijvers, schilders, muzikanten aan die in de stad hun muze vinden. Dankbaar wordt in de toeristengidsen beschreven waar Hemmingway zijn koffie dronk aan de Rue Mouffetard en welke cafés Picasso bezocht aan de Boulevard Saint Germain.

De tentoonstelling in Centre Pompidou legt de beperkingen van deze romantische beleving bloot. Het is in veel gevallen namelijk een beleving van een instant-romantiek, een beeld dat met de jaren gecreëerd is door films, boeken en muziek.

Palais de Tokyo

Aan de rustige Avenue Président Wilson, ten zuidwesten van de Champs-Elysée, bevindt zich het klassieke gebouw waarin het musee d'Art Moderne en het Palais de Tokyo huizen. Het gebouw bestaat uit twee delen, die enkel met elkaar verbonden worden door drie rijen pilaren. Achter de pilaren bevindt zich het terras van het museumcafé. De namiddagzon komt nog maar net over het dak van het Palais de Tokyo. Het terras ligt hoog en biedt uitzicht op een grote, vierkante vijver. Aan de linkerkant poseert een vrouw die zo weggelopen lijkt uit een sciencefiction film uit de jaren tachtig. Ze laat zich fotograferen in zilveren lingerie, op Romeinse sandalen en met een doorzichtige tas over haar schouder. Aan de andere kant van de vijver werkt een jongen met capuchon aan een graffitikunstwerk. Het getik van zijn schuddende spuitbus galmt over het plein. Achter het plein trekken auto's over de Avenue de New York richting Place de l'Alma. De enige toeristen die in de omtrek te bekennen zijn, glijden in de verte in een boot over de glinsterende Seine.

Waar in Centre Pompidou nog een divers publiek te vinden was, lijkt dit museum voornamelijk in trek bij jongeren. Slechts een enkeling is ouder dan dertig. Minder dan het Centre Pompidou heeft het Palais de Tokyo de naamsbekendheid en locatie om lange rijen te trekken. Misschien heeft het ook te maken met het feit dat dit een vrijer centrum is dan het relatief traditioneel ingerichte Centre Pompidou. Hierdoor is het rustig en is de beleving van de kunstwerken intenser.

Het Palais du Tokyo heeft twee tentoonstellingen die beiden in het teken staan van tijd. En meer specifiek: de plaats van de mens in de tijd. 'Une seconde une année' staat in het teken van de willekeur. Elk kunstobject voert een bepaalde actie uit, het ene kunstwerk doet dit elke minuut, een andere geen enkele keer terwijl de tentoonstelling geopend is. 'Cinq milliards d'années' is een tentoonstelling die door het combineren van uiteenlopende werken, los wil komen van tijd en ruimte en de bezoeker met zich mee wil nemen. Het legt de nadruk op kunst als eindeloos proces.

Waar het Centre Pompidou een gericht onderzoek naar de houdbaarheid van romantiek doet, zorgt de tentoonstelling in Palais de Tokyo voor een algemene vervreemding. Het is een vervreemding van de dagelijkse gang van zaken, van de westerse normen en waarden, maar boven alles van de romantische beleving. Een belangrijke functie van nieuwe kunst is vragen stellen, waardoor tijdelijk de bestaande zekerheden en verwachtingen op losse schroeven komen te staan. Zonder verwachting is de beleving van Parijs een hele andere. In de vervreemdende omgeving van hedendaagse kunst, wordt de Parijse instant-romantiek een valse. Romantiek als product, wordt kitsch.

La Nuit Blanche

Le Marais is één van de vijf wijken die vannacht van zeven uur 's avonds tot zeven uur 's ochtends in het teken staan van de Parijse museumnacht. Dit jaar is de regie in handen van twee oud bestuurders van het Palais de Tokyo. De nacht plaatst hedendaagse kunst tegen het decor van het oude, romantische Parijs.

Achter de poort aan de Rue des Archives ligt de binnenplaats van het Musée de la Chasse et Nature. Mensen lopen in en uit. Op de gehele breedte van de klassieke voorgevel van het museum wordt het beeld van een overvolle vijver met karpers in felle kleuren geprojecteerd die happend en spartelend over elkaar heen buitelen. Het is een beangstigend, rusteloos beeld, dat versterkt wordt door het geluid van wild wassend water dat uit de boxen komt. Het werk suggereert dat het stedelijke leven van de mens in veel gevallen niet veel verschilt van dat van deze worstelende vissen.

Hedendaagse kunst op de oude gevel, het is de illustratie van het samengaan van de romantische, klassieke gezicht van Parijs en de realiteit van het drukke, dagelijkse leven van een wereldstad. Het beeld verzoent de twee en maakt duidelijk dat romantiek en realiteit naast elkaar kunnen bestaan.

Bij een lang verblijf in Parijs, slijt haar romantische belofte langzaam weg en komt de werkelijkheid binnensijpelen. Dan verschrompelt de liefde voor de stad als voor een schitterende vrouw, wanneer je hoort dat ze in het verleden met honderd andere mannen het bed heeft gedeeld. Romantiek kent een emotionele lading toe aan de werkelijkheid. Het probleem is dat Parijs in veel gevallen de emotionele belevenis van een ander uitademt. Het vergt inspanning om de stad een eigen emotionele waarde toe te kennen, maar het is de moeite waarde. Ergens tussen de realistische beleving en de romantische beleving zwerft de hedendaagse kunst, of misschien bevindt die zich op een heel ander vlak en draagt die alleen maar kritische vragen aan om beide belevingen te onderzoeken. Hoe dan ook, deze kunst weet de twee gezichten van de Franse hoofdstad bij elkaar te brengen.

Ter verduidelijking kan de slotscène van Tim Burtons 'Big Fish' gebruikt worden. De film gaat over de relatie tussen een man en zijn stervende vader. Alles wat de zoon over zijn vader weet, heeft hij uit diens fantastische verhalen gehoord. Hij is al lang geleden opgehouden ze te geloven tot hij aan het slot van de film beseft dat die verhalen zijn vader juist zo speciaal maken: 'Soms heb je een grap zo vaak gehoord, dat je vergeten bent waarom hij leuk is. Dan hoor je hem weer, en ineens is hij als nieuw.' Zo is het met Parijs. De stad is zo doordrenkt met oude kunst en romantiek dat de schoonheid soms niet meer zichtbaar is. Dan is de hedendaagse kunst als een verfrissende douche, die doet inzien dat Parijs toch echt een van de mooiste steden ter wereld is.

Palais de Tokyo Avenue du président Wilson 13, metro Alma-Marceau. De tentoonstellingen 'Cinq milliards d'années' en 'Une seconde une année' zijn geopend tot 31 december 2006.

Centre Pompidou Place Georges Pompidou, metro Rambuteau. De tentoonstelling 'Le mouvement des Images' is te geopend tot 27 januari 2007.

Tip: Op een steenworp afstand van het Centre Pompidou ligt, in Le Marais, de mooiste 'salon de thé' van Parijs. Bestel een potje kruidenthee en een Tarte tatin (op zijn kop gebakken appeltaart) in 'Le loir dans la theiere' aan de Rue de Rossiers. Het bij elkaar geraapte meubulair en de vriendelijke gastheren zorgen voor een huiskamerachtige gezelligheid.

Verhaal: De Boodschap

2007-01-24T18:50:00.000-08:00

Ik diep een munt van vijftig cent uit mijn zak op, rammel een winkelwagentje uit de rij los en stuur hem door de poortjes naar binnen. Voor me loopt een man in een lange beige regenjas, haastig, zijn jaspanden houden hem nauwelijks bij. In zijn ene hand een mandje en in de andere een leren aktetas. Hij slaat af richting kant-en-klaarmaaltijden. Werkend Nederland doet zijn boodschappen. De massa, de grijze massa. Ik hoor er niet bij. Ik ben speciaal. Ach, dat zullen die anderen ook wel vinden, denkt niet iedereen bij zichzelf: Ik ben anders, zagen anderen maar eens hoe speciaal ik was.

Ik schuif een halfje Twents volkoren en een pak afbakcroissants in mijn kar. Leunend op mijn wagentje glijdt ik het pad van de koffie in. Achter me hoor ik een kind om snoep zeuren. Ik vind het verschrikkelijk om boodschappen te doen. Alleen.

Er zijn drie jaren voorbij gegaan sinds Saskia me verliet. Een paar keer heb ik het sindsdien met iemand geprobeerd. Deze pogingen hadden vaak weinig, soms een beetje, maar nooit blijvend succes. Saskia verliet me omdat ze me niet macho genoeg vond. Besluiteloos, te gevoelig. ‘Soms ben je net een wijf’, zei ze dan, ‘met dat gewauwel van je.’

Ik stop voor het schap met de wijnen en vis een rode Bordeaux uit 1998 van de plank. Quasi-deskundig bestudeer ik de fles, een schitterend landhuis in de heuvels siert het etiket. Het moet mooi wonen zijn op Chateau Moulin-Terrefort. Net als ik dreig weg te dromen naar de zuidelijke warmte, de wijnranken in de avondzon, de geur van droge grond en overrijpe druiven met in de verte een blaffende hond, hoor ik haar naast me: ‘Die moet je nemen, die is hartstikke lekker.’

Ik draai mijn hoofd en kijk in een vrolijk besproet gezicht.

‘Wel een beetje stevig, maar dat krijg je bij zo’n oude.’

Ik wend mijn blik naar de fles en weer terug naar haar. Ze is mooi, met grof krullend rood haar en grote lichtblauwe ogen die haar een onschuldige, bijna naïeve uitstraling geven.

‘Het hangt er ook wel vanaf wat je er bij eet natuurlijk, ik had lamsbout gemaakt, heerlijk.’ ‘Met kerst’, voegt ze eraan toe, alsof ze me een verklaring schuldig is voor zoveel luxe. ‘Ik sta weer veel te veel te kletsen hè? Dat doe ik nou altijd, sorry. Jij staat lekker in je eentje wijn uit te zoeken en ik moet me er weer mee bemoeien. Paulien.’ Ze steekt haar hand naar me uit.

Het duurt even voor ik me hersteld heb van deze overval. Dan pak ik met mijn linkerhand de fles over die ik al die tijd nog met rechts vastgehouden heb en beantwoord ik haar uitgestoken hand: ‘Tover’.

‘Tover?’, ze kijkt me vragend aan. Alsof ze me niet goed gehoord heeft.

‘Ja’, zeg ik iets te vermoeid. Ik heb er gelijk spijt van.

‘Okay, nou volgens mij moet ik je niet langer lastig vallen’

‘Maakt niet uit.’

‘Dag Tover.’

‘Dag.’

Shit! Waarom moet ik nou weer zo horkerig doen? Terwijl zíj mij aanspreekt nota bene. Hier komt het door, zeg ik tegen mezelf, dit is nou de reden van je zielige leventje. Bijna altijd alleen eten, elke avond alleen in slaap vallen, ik roep het zelf over me af. Ik zou blij moeten zijn dat zo iemand tegen een chagrijn als ik ook maar één woord zegt, maar wat doe ik, ik mompel drie woorden. Alsof ik haar liever kwijt dan rijk ben. En nu is ze weg, in de richting van het groente en fruit. Tover, je bent een eikel. Een domme eikel. Zonder dat ik weet waar het vandaan komt, draai ik mijn karretje en glijd ik linksaf het middenpad in. Ongeduldig laat ik een oude vrouw met een looprek voor gaan. Dan zet ik, leunend op mijn karretje, af zodat met vaart langs de paden met levensmiddelen zoef. Ik passeer de chips, schoonmaak, maïs in blik, rijd voorbij aan de shampoo, borden met 'tweede halve prijs', koffiepads en dan zie ik haar. Bij de kaas. Mijn maag draait, ik voel me weer een kind van zes. Het moet gebeuren. Maar wat als.., denk ik. Geen wat als. Doe het. Voor één keer. Laat zien dat je een man bent. Geen maar. Geen misschien. Ik ben naast haar, ze heeft me nog niet gezien. Ze staat met een pakje mozzarella in haar handen. Nu!

'Moet je nemen, hartstikke lekker.' Ik probeer er een glimlach uit te persen.

Ze kijkt verrast op, glimlacht dan.

Ik voel me groeien, heb mezelf verbaasd. Mijn zenuwen verdwijnen. 'Alleen een beetje stevig', grinnik ik.

Verhaal: Fragmenten

2007-01-12T00:47:00.000-08:00

‘Ik wis de wijn en tranen uit mijn baard.

Was zulk een avond wel zo'n ochtend waard?

Ik heb mij zo te zien met open ogen

opnieuw op mijn illusies blindgestaard.’

Jean-Pierre Rawie

‘Christus Rens, we hebben hem toch niet doodgeslagen?’

Hij grinnikt, ‘Het zal me een rotzorg zijn, zo’n klere ballekop minder’.

Ik por de jongen met mijn linkerschoen in zijn zij. Er zit beweging in, hij laat een zachte kreun los. ‘Nee man, dit is echt kut’, is het enige dat ik uit kan brengen.

‘Hij heeft er zelf om gevraagd’, zegt Rens, ‘wie trekt er nou zomaar zijn brutale bek open. Dan moet je debiel zijn, wereldvreemd of echt apelazarus. Deze debiel was het waarschijnlijk alledrie.’

Ik hoor de regen roffelen op het platte dak. Langzaam draai ik me om, een krachtige pijnscheut trekt door mijn hoofd. De wekker tikt langzaam richting drie uur. Weer een dag naar de klote. Met mijn rechterhand voel ik naast het bed naar sigaretten, ik moet ze vannacht vergeten zijn in de Steeg. Ik vis ik mijn telefoon uit mijn broek die over de stoel hangt en zoek ik het nummer van Lida op.

‘Hoe is het bij Sylvana?’

‘Wat ben jij een eikel zeg.’

‘Sorry.’ Ik heb geen flauw idee waar ze het over heeft.

‘Ik heb je vanochtend tien keer gebeld.’

‘Ja’, zeg ik.

‘Wat ja?’

‘Sorry.’

‘Je bent toch geen klein kind? Je hebt zeker weer in de kroeg gezeten gisteren?’

Ik zucht. Waarom bemoeit ze zich ermee? Ze heeft zich drie jaar lang met me kunnen bemoeien.

‘Nou?’

‘Ik ben even wat gaan drinken ja.’

‘Hoe laat was je thuis?’

‘Jezus Lida.’ Ik voel me weer vijftien, op zondagochtend aan de ontbijttafel, onderworpen aan een vraaggesprek.

‘Hier komt het door weet je dat.’

‘Jaha’, verzucht ik.

‘Wat moet je daar nou? Midden in de nacht zijn er alleen maar debielen op pad. En dan ga jij daar tussen lopen. Je was zeker met Renzo?’

Ik brom wat in de hoorn. Ze heeft gelijk, hierdoor is onze relatie op de klippen gelopen. Nou ja, op de klippen klinkt wel erg spectaculair. Het is meer dat ons huwelijksbootje vast is komen te zitten op een zandbank.

‘Als jij niet verandert, komen we nooit tot een oplossing’, zegt ze.

‘Lida…’

‘Het is toch zo?’

‘Ik heb hier geen zin in.’

‘Jij hebt er nooit zin in. Als het te moeilijk is duik je gewoon de kroeg in.’

Ik ben te moe om tegen haar in te gaan. Ze is te koppig om in te zien dat ook zij moet veranderen om ergens te komen. Misschien kan ze het niet. Of wil ze het niet, zoals ik. Zo komen we nooit los van onze zandbank. We zitten niet eens zo heel erg vast, maar we roeien in tegengestelde richtingen, waardoor we blijven waar we zijn.

‘Ik wil gewoon weer dat het wordt zoals het was’, zeg ik vermoeid.

‘Doe niet zo dom Tim.’

Misschien moet ik degene zijn die stopt met krampachtig mijn eigen kant op roeien. ‘Ik mis je gewoon.’

‘Dit heeft geen zin.’

‘Hoezo niet, als ik nou beloof dat ik thuis blijf?’

‘Je weet zelf dat het niet werkt.’ Ze klinkt niet zeker.

‘Ik zal mijn best doen. Echt.’

Ik hoor dat ze aan de andere kant van de lijn in tranen uitbarst.

‘Nou lieverd’, probeer ik de afstand tussen ons te overbruggen.

‘Ik wil geen ruzie met je maken. Maar waarom moet het altijd zo moeilijk zijn.’

‘We moeten allebei ons best doen. Ik wil gewoon bij je zijn.’

Ik merk dat ik zenuwachtig ben als ik hoor dat ze de trap naar de keuken opgestommeld komt. Het is een week geleden sinds we elkaar voor het laatst gezien hebben. Ze logeerde bij een vriendin. Ik werp een blik op de lasagne die ik net in de oven heb geschoven. Mijn hoofdpijn is nog niet helemaal verdwenen, maar de paracetamol heeft de zeurende pijnscheuten van vanmiddag verdreven.. Ik heb mijn best gedaan de tafel mooi te dekken. Zonder wijn. Ik ben blij dat ze bij me terug komt. Terwijl ik de kaarsen in de zilveren kandelaar van haar overgrootmoeder aansteek zwaait de keukendeur open. Ze gooit haar jas over een stoel en komt met een droevige glimlach naar me toe. Haar mascara is uitgelopen en haar natte haren hangen langs haar hoofd als de takken van een treurwilg. ‘Hoi’, zeg ik, terwijl ik probeer te lachen.

Ze vlijt zich tegen me aan en legt haar hoofd tegen mijn borst. ‘Joost ligt in het ziekenhuis’, zegt ze.

‘Joost?’

‘De nieuwe vriend van Sylvana’, zucht ze, ‘hij is vannacht in elkaar geslagen.’

Ik voel een raar gevoel door mijn buik schieten.

‘Jezus’, hoor ik mezelf zeggen.

Lida hangt in mijn armen, maar ik heb het gevoel of de kloof tussen ons nooit groter is geweest. Ik kijk naar buiten. Het regent nog steeds. Langs het donkere raam huilen de regendruppels met ons mee.

Verhaal: Chateau de Méridon: Ode a l'amour (un requiem)

2006-10-01T10:13:00.000-07:00

Je ne suis pas habitué à me reveiller pendant la nuit. Je ne sais pas ce qui m'a réveillé. C'est peut-être le claquement d'une fenêtre. Je sors de mon lit et regarde dehors. Tout est calme. Immobile, des arbres reflètent la clarté de la lune d'argentée. Çà et là un grillon sonne. La lune rayonne tellement clair, que l'on voit à peine les étoiles. Les ombres des statues du jardin se dessinent distinctement sur le gazon. Ils constitutent un ensemble mystérieux, l'anxiété est dénué de fondement sur l'herbe. Caché derriére des arbustes taillés court, les statues ressemblent à un orchestre symphonique qui attend que le chef d'orchestre commence la premierre mesure.

Je ris sous cape de moi-même et ce mysticisme. Aux moment où je veux fermer la fenêtre, je vois quelque chose s'échappe à la lisière du bois, pendant un petit moment. Je regarde attentivement, mais le jardin du chateau ne montre pas du mouvement. Est-ce que je rêve? Un petit nuage passe devant la lune. L'herbe devient noire. Quand je veux m'éloigner de la fenêtre pour la deuxièm fois, je vois glisser une chimère entre les statues. Maintenant, j'en suis sûr. C'etait une femme et elle te resemble. Non, je me rappele à l'ordre. Même si tu savois que je étais ici, en aucun cas tu viendrais me chercher. Tu as choisi quelq'un. Pas moi. Je suis la chimère jusqu'à sa disparition derrière l'angle du château. Au moment où je ne la vois plus, la lune réapparait derrière le nuage. Je sais que ce n'est pas toi, mais je ne peux pas réprimer l'espoir d'y croire. Précipitamment, je mets un pantalon. Je descends le grand escallier en colimaçon, je ne me questionne rien. Parfois une marche grince. Personne n'entend, il n'y a pas d'hôtes. Je parviens à la porte massive et grande, j'aspire profondement. J'ouvre la porte. Je ne sais pas, ce que je vais découvrir, j'espere que ce sera toi. A ce moment, je ne veux rien d'autre. La porte est pésante, les charnières grincent. Et sur l'escallier, tu es assise, dans une robe blanche. Je vois seulement ton dos, mais je sais que c'est toi. Le dos droit et gracieux. Le coeur me serre.

'Salut Gerard.' Ta voix, est comme un chant, chaud, provocant.

'Qu'est-ce que tu fais ici par exemple?!'

'Quelle question bête, tu peux poser.'

Un instant, je ne comprends pas.

'Donc et Robin? Vous étez quand même.... Je veux dire, est-ce que tu es venue seule?'

'Je suis ici. Tu est ici. C'est là la question. Viens, assieds toi près de moi.'

Je descends quelques marches et je m'installe à côte de toi. Tu as une mine magnifique. Dans le clair de lune, ta peau est d'une blancheur extraordinaire et tes boucles rousses semblent noires.

'Je ne comprends pas, Nora. Je croyais que tu ne voulais plus de moi...'

Rassurante, tu places un doigt sur mes lèvres.

'Et cette histoire de Suède!?'

'Tu rends les choses difficiles. Je suis fatiguée, j'ai fait un grand voyage.'

'Peut-être, mais c'est une situation particulaire. Il y a trois mois, tu me quittes sans plus et tu vas habiter chez ce maudit coquin. Maintenant tu es assise brusquement devant la porte.'

Tu te tais. Je me rends compte que je ne veux pas vraiment savoir. Je pose les questions pour la forme. Je dois dire quelque chose, demander une explication. Je ne sais pas, comment réagir à ta apparition soudaine.

Un soupir léger, comme toi seule sais si bien le faire, et cela me détend.

'Je regrette tout. Mais cette nuit aujourd'hui ce sera belle. On est ensemble', tu dis.

Tu n'as pas des bagages, je ne vois pas aucun sac. Un instant, je te trouve surprenante, mais je n'insiste pas longtemps. Tu t'appuies sur moi. Il fait chaud pour une nuit de Septembre. L'été est fini. Pendant quelque temps nous ne disons rien. Je n'ai jamais envie de parler. Tu m'as manqué, ma vie a basculé quand tu m'a quitté. Je me dissipe en travaillant au Chateau de Méridon. Mais tu sais cela. C'est pourquoi tu es ici.

'Viens, on monter dans ma chambre', je romps le silence.

Tu fais signe que oui et je t'aide à te lever.

Dans ma chambre, tu te deshabilles lentement. Ce que j'éprouve, est connu et intime, mais je m'apercevois que je suis tendu. Tu est revenue. Tu m'a quitté, mais tu est revenue. Tu enlèves tes derniers vêtements et ensuite tu viens dans le lit. On fait l'amour. Et ton corps me donne envie de rentrer.

Je m'éveille. La froide nuit de Septembre siffle autour de chateau. La petite aiguille de mon réveil de voyage marque quatre heures. J'ai un sentiment indéterminé de peine, d'absence. Lentement cela diminue. Quand je veux sortir de mon lit, je remarque que ma jambe gauche dort. Je me hisse hors de mon lit et fais un pas vers la fenêtre fermée. Les nuages obscurs glissent devant la lune, les arbres bougent dans le vent. La fenêtre est un peu bloquée, je la ferme avec des clous. Depuis le jardin, des statues me regardent avec un air de reproche.

Je retourne dans mon lit, j'ai conscience de ma lassitude, alors que demain je suis de service de petit-dejeuner. Et apres toute la journée, je travaille.

Un court instant, je pense à toi. Je suis seul.

Bigmouth strikes again

2006-06-20T10:45:00.000-07:00

Met de borstel draai ik rondjes in het sop. Het is troebel en er drijven wat rijstkorrels in. Het water heeft een week vuile vaat schoongespoeld. Boven klinkt wat gestommel. Het moet een uur of twee in de middag zijn. Ik hoor dat Rob de wc doortrekt en kort daarna de douche opendraait. De piepende knoppen van de kraan klinken door in alle leidingen van het huis. Ik pak het lege doosje van de tafel. Moet ik het hem vertellen? En hoe? De mevrouw van de drogisterij keek me verwijtend aan toen ik vanochtend afrekende. Ik laat de afwas uitdruipen in de hoop dat Rob die later op de dag opruimt. Het is het proberen waard.

Ik trek een schuifdeur naar de tuin open en klap de stretcher uit. Het is broeierig, de zomer hangt als een klamme deken over de stad. Ik lig nog geen tien minuten of ik hoor dat hij de woonkamer binnenloopt. Laat het alsjeblieft nog even rustig blijven. Vlak daarna vult de tuin zich met muziek.

‘Because the music that they constantly play

It says nothing to me about my life

Hang the blessed dj’

‘Zachter!’, gil ik.

‘Jij ook goedemorgen.’

Hij duwt de andere schuifdeur ook open. Hij sleept de door zon en regen aangetaste chesterfieldbank in de schaduw en gaat erop liggen. Door de warmte lopen zijn aderen gezwollen over zijn onderarmen. Ik wil naar hem toe lopen, bij hem gaan liggen, met hem vrijen. Ik weet het verlangen te onderdrukken.

‘Ik ben al de hele dag in de weer terwijl jij in je nest ligt, mag ik dan ook even rust? In plaats van gelijk die herrie aan te moeten horen.’

Er klinkt een knetterende scheet.

‘Gadverdamme. Varken.’

Hij steekt een sigaret op.

‘Mens zeik niet zo. Ik heb de hele nacht gespeeld en ik heb een gigantische kater in m’n tik hangen.’

‘Dus help je mijn dag ook maar naar de knoppen?.’

‘Het is mijn huis toch?’

Andere mensen kunnen hem niets schelen. En dat moet vader worden. Als er een god was, waarom zorgde die dan niet dat alleen de mensen die er goed voor konden zorgen kinderen kregen.

‘Ja en ik woon er ook.’

‘Jij wilde zo nodig bij me intrekken, ik heb er niet om gevraagd hoor.’

Klootzak. Soms heb ik het idee dat ik niet meer dan een voetnoot in zijn leven ben. Niet eens een muze. Een luis in de pels, die elk moment kan worden losgeschud.

‘In my life

Why do I give valuable time

To people who don’t care if I live or die.’

Ik loop mezelf altijd weer klem. Het lijkt of ik niet anders kan. Even denk ik aan mijn moeder. Misschien ben ik erfelijk belast. Zij heeft al die jaren geen goede man gekend. Mijn vader was een dronkelap die zijn handen niet thuis kon houden. Op alle mogelijke manieren. Voor haar is het goed dat ze dood is.

‘Vertel me alsjeblieft niet wat ik moet doen en hoe ik het moet doen. Zorg eerst dat je je eigen leven een beetje op orde hebt. We weten allebei dat daar ook nog het nodige over te zeggen valt’, zegt hij.

Misschien zou ik dood ook beter af zijn. Het liefste zou ik nu in tranen uitbarsten en hem in de armen vallen. Maar dat kan niet, ik moet sterk zijn. Als je je zwakten laat zien en je emoties de vrije loop laat ben je kwetsbaar. En als je kwetsbaar bent, ben je verloren. Als een egel, die op zijn rug terecht is gekomen. Ik moet mijn stekels zover uitsteken als ik kan.

‘Zoek het maar uit, ik ben weg.’

Hij draait zich om en loopt het huis weer in.

‘Zeker naar die zangeres van jullie, die rooie slet.’

Hij galmt een opmerking door het huis, maar ik versta er niets van.

‘Wat!?’, gil ik terwijl ik hem achterna loop naar de voordeur.

‘Volgens mij is zeiken het enige waar je goed in bent. Voor mijn part donder je gewoon op.’

Ineens schiet ik vol. Mijn benen verslappen en ik zak langs de muur van de gang op de harde houten vloer neer. Ik huil met lange halen.

Rob staat in de deuropening en kijkt me smalend aan. Alsof het hem helemaal niets doet. Misschien is dat ook wel zo. Ik wil hem van zijn stuk brengen, hem toeschreeuwen dat ik in verwachting ben van zijn kind. Hij is me voor.

‘Ga lekker bij je mamma uithuilen’, zegt hij, waarna hij de voordeur met een klap achter zich dicht trekt.

Het is de genadeslag. Ik voel me beurs. Alsof ik letterlijk in elkaar getrapt ben en nu lig uit te bloeden in een hoekje. De muziek speelt nog.

‘some girls are bigger than others

some girls are bigger than others

some girls mothers are bigger than

other girls mothers’

Ik krijg een gevoel dat ik niet kan plaatsen. Het lijkt spijt vermengd met schuld. En woede, veel woede. Ik draag de vrucht van de vijand. Ik moet hem kapot maken zoals hij mij kapot maakt. Ik trek mijn shirt op en kijk naar mijn witte buik. De blonde haartjes rond mijn navel staan recht overeind Onder deze deken van wit satijn slaapt een monster, dat vernietigd moet worden nu het nog kan. Een rotte appel, die moet verdwijnen voor hij de boom besmet. Ik breng mijn duimen bij elkaar, schuif mijn grijze joggingbroek iets naar beneden en boor ze met kracht in het zachte vlees. Even kan ik geen adem meer halen. De tweede keer druk ik harder. Zou dit genoeg zijn? Ik wordt misselijk van mezelf. Nog één keer. Ik klem mijn kiezen stevig op elkaar.

Ik moet hem raken waar ik kan.